ВЫВУЧАЕМ
ЧАСЦІНЫ МОВЫ: ПРАКТЫКУМ
6 клас
Тэма: Займеннік як
часціна мовы: агульнае значэнне, марфалагічныя прыметы, сінтаксічная роля.
Псіхалагічны настрой.
Склады но,
я; шта, не;
Кі, ней; калькі, не
Я старанна вымаўляю,
З іх займеннікі складаю.
Аляксей Якімовіч.
• Назавіце
словы (займеннікі), у якія ўваходзяць склады но, я; шта, не; кі, ней; калькі, не. (Яно, нешта, нейкі, некалькі.) Запішыце іх.
• Якую тэму
мы сёння будзем вывучаць? Здагадаліся?
Вучымся разважаць.
• Пастаўце пытанні да займеннікаў яно,
нешта, нейкі, некалькі.
• Прааналізаваўшы запісаныя займеннікі і пастаўленыя да іх пытанні,
выберыце патрэбнае:
а) займеннік паказвае на прадметы,
прыметы прадметаў, колькасць, не называючы іх;
б) займеннік называе прадметы, прыметы
прадметаў, іх колькасць.
А д к а з: а.
• Прачытайце
ў вучэбным дапаможніку па беларускай мове для 6-га класа (2020) лінгвістычны
матэрыял параграфа 65 і праверце, ці правільна вы разважалі.
Праца са словам.
Адгадайце загадку.
Чым больш з яе бярэш,
Тым большай яна робіцца. (Яма.)
З народнага.
• Якім займеннікам можна замяніць назоўнік яма? (Яна.)
• Назавіце
слова, якое рыфмуецца з займеннікам яна.
Яе, яны, ёй, акна, ён. (Акна.)
• Ці
ўсе гэтыя словы з'яўляюцца займеннікамі? Абгрунтуйце сваю думку.
• Ці ўсе прапанаваныя займеннікі стаяць у пачатковай
форме?
• Складзіце
і запішыце сказ з займеннікам яна.
Д л я д а в е д к і.
Пачатковая форма займенніка – Н.
скл., м. р. (калі змяняецца па родах(, адз. л. (калі змяняецца па ліках).
Назавіце слова.
Мы збіралі ягадкі,
Нас яны чакалі.
Мы свае збаночкі
Хутка … (напаўнялі).
Аляксей Якімовіч.
• Якімі
членамі сказа бываюць займеннікі? (Бываюць
рознымі членамі сказа.) Пры неабходнасці звярніцеся да вучэбнага
дапаможніка.
• Вызначце,
якімі членамі сказа з’яўляюцца займеннікі ў вершаваным тэксце.
• У слове
“чакалі” пасля ч пішам а. А як чытаем? (Цвёрда.)
Хвілінка кемлівасці.
Дапішыце
прыказкі і прымаўкі, выбраўшы патрэбны варыянт з прапанаваных.
1. Быў квас, …(ды не было вас). 2. Гэтаму танцу … (не будзе канца). 3. З табой добра, … (а без цябе яшчэ лепей). 4. І курыца … (на сваім сметніку
гаспадыня). 5. Каб нам жылося, былося, … (каб у нашым жыце калоссе вялося) [1, с. 243, 245, 249, 250,
“Беларускія прыказкі” Я. Рапановіча].
Д л я д а в е д к і: не будзе канца; каб у нашым
жыце калоссе вялося; а без цябе яшчэ лепей; на сваім сметніку гаспадыня; ды не
было вас.
• Назавіце займеннікі і вызначце іх склон. Як вы гэта зрабілі?
• Што вам
вядома пра напісанне займенніка “цябе”? (У
першым складзе перад націскам пішацца а.)
Працуем са спалучэннямі слоў.
• Да
спалучэння слоў нехта падбег падбярыце
спалучэнне з сінонімам-займеннікам.
• Ці
з’яўляюцца гэтыя спалучэнні слоў словазлучэннямі?
• На якую асобу ці прадмет паказваюць займеннікі нехта, нешта: на пэўную ці на няпэўную? (На няпэўную асобу, на невядомы прадмет.)
• Выберыце патрэбнае.
Займеннікі нехта, нешта ўжываюцца: а) замест назоўнікаў; б) замест
прыметнікаў.
• Што вам
вядома пра напісанне слова “падбег”? (Прыстаўка
пад- у беларускай мове пішацца
нязменна.)
Д л я д а в е д к
і: нехта падбег – хтосьці падбег.
Праца з
вершаваным тэкстам.
Вось што займеннік паведамляе
пра сябе:
Іншыя часціны мовы
Вельмі часта замяняю.
Упрыгожваю я мову,
Ад паўтораў пазбаўляю.
Аляксей Якімовіч.
• Складзіце два сказы, выкарыстаўшы назоўнік лета і займеннік яно.
Праца са словам.
Складзіце займеннік з першых
літар наступных слоў: імкнуцца, насенне, шаша, абавязак, ельнік. (Іншае.)
• У словазлучэнні “нішто іншае” адзін займеннік ці два? (Два.)
• Чаму ў слове “іншае” пасля ш
пішам а? ([ш] -- зацвярдзелы зычны.)
Гульня
"Сказ-жартаўнік".
Ці згодны вы з наступным сцверджаннем?
Кожны праўду любіць, ды не кожны яе знае.
• Запішыце сказ у выпраўленым варыянце. (Кожны праўду знае, ды не кожны яе любіць.) [1, с. 108, “Беларускія
прыказкі” Я. Рапановіча].
• Назавіце ў сказе займеннікі і
вызначце іх род. Як вы гэта зрабілі?
• Як вы адносіцеся да
праўды?
Гульня “Шукаю сябра”.
Падбярыце слова з такімі ж
марфалагічнымі прыметамі, як у займенніка табой,
ужытага ў рубрыцы “Хвілінка кемлівасці”.
Фізкультхвілінка.
Успомніце, якія беларускія словы-займеннікі вы запісалі ў
пачатку ўрока. (Яно, нешта.) На
столі, на сцяне вачыма напішыце іх і лагодна ўсміхніцеся ім, добрым і ласкавым.
Пазнайце слова.
Пазнайце слова па яго апісанні: корань, як у слове
“самы”, канчатак, як у слове “гара”.
Так, гэта слова “сама”. Дзякуючы кораню і канчатку мы
здагадаліся, як яно гучыць. А да якой часціны мовы адносіцца? (Гэта займеннік.) Як вы дакажаце гэта?
Скорагаворка.
Вымаўляем правільна.
Цяпер езджу на іншым аўтамабілі.
• Вызначце
займеннік. (Іншы.) Ці змяняецца ён па родах,
ліках і склонах, як прыметнік? Паразважайце.
• Як
вымаўляецца спалучэнне зычных у слове “езджу”?
Запомніце! Пішам езджу, а вымаўляем [й′эжджу].
Праца з дыялогам.
Выкарыстаўшы займеннікі, дапоўніце
дыялог Аляксея Якімовіча адказамі суразмоўцы. Устаўце прапушчаную літару. У
якой частцы слова яна знаходзіцца?
-- Васілёк, ты заўжды сам выконваеш
хатні.. заданні? (Я заўжды сам выконваю
хатнія заданні.)
-- Якое тваё самае любімае
захапленне? (-- Я люблю гуляць у футбол, зімою катаюся на лыжах.)
-- Ты ўсім любіш расказваць пра сябе?
(Абы з кім не хочацца размаўляць.)
• Выпішыце займеннікі.
• Вучаніца
сказала: “Займеннік паказвае на прадметы, прыметы прадметаў, колькасць”.
Удакладніце сцверджанне вучаніцы.
З пазычаных
складоў.
Прачытайце словы. Вазьміце па адным складзе з кожнага і
ўтварыце займеннік.
Ураджай, павесь. (Увесь.)
• Выберыце патрэбнае.
Увесь (год, канцэрт, снег, урокі, пень).
• Перакладзіце займеннік увесь
на рускую мову. (Весь.)
Параўнайце гучанне і напісанне.
• Назавіце слова.
Увесь дзень мы працавалі:
Ў лесе
ягадкі … (збіралі).
Аляксей Якімовіч.
• Запомніце,
як пішацца займеннік увесь.
Перакладчыкі.
Запішыце
па-беларуску.
Сколько птиц на нашей планете?
Сколько цветов растёт во всех уголках земного шара? Кто-нибудь когда-нибудь
точно подсчитает их? Вы верите в это? (Аляксей Якімовіч).
• Назавіце займеннікі ў тэксце.
С л о ў н і к: уголок – куточак,
точно – дакладна.
Сустрэча з пісьменнікам.
Ва ўрыўку з кнігі
Аляксея Якімовіча “Сем гісторый пра Воўка і Вожыка” устаўце патрэбныя літары.
Са страхі дома
звісаў Лядзяш. З..явіўся ён тут даўно, кожны
дзень пакрыху падрастаў і стаў тоўсты, доўгі і востры, як піка.
-- Я тут самы дужы!
– набраўшыся гонару, аднаго разу заявіў.
-- Ты тут не самы
дужы, -- падала голас Сініца Вялікая. Яна сядзела на маладзенькім клёне, які
рос н..падалёку.
-- Але ж ты баішся
мяне! – усклікну.. Лядзяш. Ён даўно заўважыў, што птушкі абмінаюць яго.
-- Баюся, бо ты
вельмі халодны, -- прамовіла Сініца і страсянулася. Дрыжыкамі яе працяло.
Лядзяш засмяяўся,
ды так гучна, што нават закалыхаўся (Аляксей
Якімовіч) [2, с. 4, “Сем гісторый пра Воўка і Вожыка”].
• Падбярыце сінонім да слова “страха”. (Дах.)
• Падкрэсіце займеннікі як члены сказа.
Гульня “Шукаю сябра”.
Да займенніка самы,
ужытага ў рубрыцы “Сустрэча з пісьменнікам”, падбярыце займеннік з такімі ж
марфалагічнымі прыметамі.
Падбярыце
патрэбнае.
Каб правільна
вызначыць значэнне слова, з двух прапанаваных у дужках варыянтаў выберыце той,
які падыходзіць да першага слова па сэнсе.
Адзетак (з магазіна, з неба).
• Якім словам можна замяніць
назоўнік “адзетак” (размоўны)?
Выберыце з двух варыянтаў: адзенне, гульня.
Верабейка ў магазіне
Накупляў адзетак.
У яго, мае сябры,
У гняздзе шмат дзетак.
Аляксей Якімовіч.
• Назавіце займеннікі,
выкарыстаныя ў вершаваным тэксце. Што вы пра іх можаце сказаць?
• Падбярыце сінонім да слова
“шмат”.
Адказы (словы
напісаны наадварот): анізагам з; еннезда; агонм.
Праца са сказамі.
1. Дзеці любяць пабегаць,
пагуляць. … надакучае стаяць на адным месцы (Аляксей Якімовіч). 2. Помні мудрае правіла: паважай і …, і іншых (Аляксей Якімовіч). 3. Рабі так, каб
потым не саромеўся … учынкаў (Аляксей
Якімовіч). 4. Кастусь прынёс у школу дзесяць кілаграмаў макулатуры. … ж
здаў і я (Аляксей Якімовіч). 5.
“Наперад!” – усклікнуў я. Слова … вырвалася з маіх грудзей (Аляксей Якімовіч). 6. “… гэты дом?” –
запытаўся я ў Міхася (Аляксей Якімовіч). 7. У той дзень я так і не даведаўся, … хат у
бабулінай вёсцы (Аляксей Якімовіч). 8. … агеньчык мільгануў за павароткам дарогі
(Аляксей Якімовіч). 9. За вёскай мы
ўбачылі невялікі дубок з паламанай верхавінкай. “Я …!” -- скалануўшыся,
прашаптаў ён (Аляксей Якімовіч).
• Устаўце ў сказы асабовы (1), зваротны (2), прыналежны (3), указальны
(4), азначальны (5), пытальны (6), адносны (7), няпэўны (8), адмоўны (9)
займеннікі.
• Адказы да сказаў (выкарыстоўвайце толькі для кантролю; напісаны
наадварот): мі, ебяс, хіавс, ікьлутэг, омас, йыч, ікьлок, ікйен, йычін.
Творчая хвілінка.
Якія займеннікі тут рыфмуюцца?
1. З назоўнікам барана
Рыфмуецца займеннік я.. .
2. З назоўнікам рой
Рыфмуецца займеннік м.. .
3. З назоўнікам маслякі
Рыфмуецца займеннік т.. .
4. З назоўнікам вусамі
Рыфмуецца займеннік с.. .
5. З назоўнікам маякі
Рыфмуецца займеннік я.. .
6. З назоўнікам госці
Рыфмуецца
займеннік хт.. .
7. З назоўнікам сабакі
Рыфмуецца займеннік ні.. .
• Адказы да вершаванага тэксту (выкарыстоўвайце толькі для кантролю;
напісаны наадварот): аня, йом, ікат, імас, ікя, іцьсотх, ікяін.
7. Падвядзенне вынікаў урока.
На ўроку Міколка выканаў
практыкаванне, праверыў і хацеў здаць сшытак, але Ніна спыніла яго.
-- Пачакай, -- прашаптала яна. – Ты не падкрэсліў няпарны
звонкі зычны ў слове “каторы”, якое паказвае на парадак прадметаў.
• Якой
часцінай мовы з'яўляецца слова “каторы”? (Займеннікам.)
• Што
называецца займеннікам?
• Замест
якіх часцін мовы найчасцей ужываюцца займеннікі?
• Якімі
членамі сказа бываюць займеннікі?
• Назавіце
няпарны звонкі зычны ў займенніку каторы.
(Р.)
8. Тэст.
Адзначце займеннікі.
1) Намі;
2) свае;
3) зрок;
4) нехта;
5) імклівы;
6) якісьці;
7) які-небудзь.
Адказы: 1, 2, 4, 6, 7.
Спіс выкарыстанай літаратуры
1. Беларускія прыказкі, прымаўкі і загадкі / склад.
Яўген Рапановіч. Выд. другое, перапрац. і дап.
– Мінск : Выш. шк., 1974. – 384 с.
2. Аляксей
Якімовіч. Сем гісторый пра Воўка і Вожыка : апавяданні і казкі / А. М. Якімовіч. – Мінск : Пачатковая школа,
2016. – 58 с.
Гэты ўрок (у ім
могуць быць некаторыя змяненні) надрукаваны ў часопісе “Беларуская мова і
літаратура”, № 8, 2024 год.
