ВЫВУЧАЕМ
БЕЛАРУСКІ ПРАВАПІС: ПРАКТЫКУМ
Тэма: правапіс
форм загаднага ладу дзеяслова.
Псіхалагічны настрой.
Святліца, абаронца,
Лыжка, ганаровы --
Гэта словы нашай мовы.
Аляксей Якімовіч.
• Якія
словы беларускай мовы вам запомніліся, падабаюцца?
Успамінаем! Загадны лад дзеяслова выражае пабуджэнне да дзеяння. Гэта пабуджэнне
звычайна накіравана да 2-й асобы і можа быць просьбай, загадам, прапановай,
парадай, заклікам.
Дзеясловы загаднага ладу 2-й асобы адзіночнага ліку
ўтвараюцца ад асновы цяперашняга або будучага простага часу шляхам далучэння
суфікса –ы (-і) або без суфікса: бяру
-- бяры, адрэжу – адрэж [3, стар. 71, “Беларуская мова”].
Ствараем праблемную сітуацыю.
• Як пішам: прыбраць
– прыбярыце ці прыбярыця?
(1)
• Як пішам: надзень – надзеньце ці надзенце?
(2)
• Як пішам: бяжы – бяжыце ці бягіце?
(3)
• Як пішам: біць – бі ці бей?
(4)
• Што трэба ведаць, каб
адказаць на гэта пытанне?
Хвілінка кемлівасці.
Звяртаемся да правіла.
Запамінаем!
2-я асоба множнага ліку загаднага ладу ўтвараецца
далучэннем да 2-й асобы адзіночнага ліку канчатка –це: бяжы – бяжыце, распраніся -- распраніцеся. (Прыбярыце.)
Мяккі знак перад –це заўсёды захоўваецца: падсунь – падсуньце, падсуньцеся. (Устаньце.)
Калі ў загадным ладзе ўжываюць дзеясловы “бегчы”,
“легчы”, то па-беларуску кажуць і пішуць:
бяжы – бяжыце, ляжы – ляжыце. (Бяжыце.)
Ад дзеясловаў “біць”, “віць”, “ліць”, “піць” форма
загаднага ладу ўтвараецца без й на канцы: ві. [3, стар. 72 -- 73,
“Беларуская мова”]. (Бі.)
• Дапоўніце
гэтыя азначэнні адпаведнымі прыкладамі з задання “Ствараем праблемную
сітуацыю”.
Назавіце слова.
Пішам без памылак:
Лужок скасіце,
Сена прывязіце,
Дзверы … (замкніце).
Аляксей Якімовіч.
• Растлумачце
правапіс форм загаднага ладу дзеяслова.
Назавіце слова.
Пішам без памылак:
Хутчэй устаньце,
Часу не трацьце,
Ў акно … (гляньце).
Аляксей Якімовіч.
• Растлумачце
правапіс форм загаднага ладу дзеяслова.
Скорагаворка.
Кін..це, дастан..це, паладз.це і
наладз..це.
• Устаўце
прапушчаныя літары.
Назавіце слова.
Пішам без памылак:
Хацелі падбегчы
З братам
І … (прылегчы).
Аляксей Якімовіч.
• Дзеясловы
падбегчы,
прылегчы
пастаўце ў другой асобе множнага ліку.
Назавіце слова.
Пішам без памылак:
Будзем віць,
Будзем ліць,
Будзем … (сніць).
Аляксей Якімовіч.
• Ад
дзеясловаў віць, ліць, сніць утварыце форму
загаднага ладу.
Ведайце! Дзеясловы загаднага ладу могуць утвараць форму першай асобы множнага
ліку. Тады яны ўжываюцца з канчаткамі –ем
(-эм,
-ам),
-ім
(-ым):
надзенем. Некаторыя формы супадаюць
з формамі будучага простага часу абвеснага ладу [4, стар. 195, “Беларуская
мова”].
Напрыклад: прачытаем,
скажам, напоўнім.
[3, стар. 71 -- 74,
“Беларуская мова”]
[5, “Беларуская мова”]
Назавіце слова.
Пішам без памылак:
Не стой, хадзем,
У маміным пакоі
Мы сёння … (прыбярэм).
Аляксей Якімовіч.
• Ці ёсць у
гэтым вершаваным тэксце дзеяслоў загаднага ладу ў форме першпй асобы множнага
ліку?
Праца са сказам.
Складзіце скорагаворку са слоў.
І, ў, напішам, памножым, падзелім, сшытку. (Памножым, падзелім і ў сшытку напішам.)
• Растлумачце
правапіс канчаткаў у дзеясловах.
Фізкультхвілінка.
На столі, на сцяне вачыма намалюйце прыгожыя спалучэнні
літар ем, эм, ам, потым напішыце беларускае слова “папрацуем” і лагодна
ўсміхніцеся, прывітайце яго, добрае і ласкавае.
Праца з вершам.
Складзіце разбураны нядобрым чараўніком верш Аляксея
Якімовіча.
Агародзік палівае.
Не сядзіць Шарык у хаце:
На ўвесь роцік пазяхае.
Яму коцік памагае:
Адказ: 2 – 1, 1 –2, 3 – 4, 4 – 3.
• Ці можна
ад дзеясловаў, выкарыстаных у вершаваным тэксце, утварыць форму загаднага ладу?
Сустрэча з
фразеалагізмам.
Назавіце фразеалагізм у вершы Аляксея Якімовіча, які
абазначае “разумна ацэньваць сапраўднае становішча”.
Заўжды, кожную хвіліну,
Нават сярод ночы
Трэба нам вучыцца
… .
• Ад
дзеясловаў вучыцца, глядзець утварыце формы загаднага
ладу.
Словы фразеалагізма,
напісаныя наадварот: ьцездялг ездўарп ў ычов [1, стар.
68, “Фразеалагічны слоўнік”].
Працуем са спалучэннямі слоў.
• Са словам
“сустрэньце” прыдумайце спалучэнні слоў з прамым і з пераносным значэннем.
• Ці
з’яўляюцца гэтыя спалучэнні слоў словазлучэннямі?
• Растлумачце
правапіс слова “сустрэньце”.
Для даведкі: сустрэньце сяброўку – сустрэньце сонца.
Узбагачаем мову словам Якуба
Коласа.
Раскрываючы дужкі, запішыце словы з выбарам літар.
Выразна прачытайце вершаваныя радкі Якуба Коласа.
-- Ах, дзядуня, любы мой!
Дудары тут шлі сягоння…
Як жа гралі! а-ё-ёй!
-- Дудары? – стары спытаўся: --
Гм!.. дык унь што… пачакай!
Ты, відаць, не просты ўдаўся,
Дам табе я нешта… грай!
Вось, пакуль што, мой б(е, я)дача,
Ду(т, д)ку дам табе я ў дар:
Ты – музыка, брат, няйнача,
Будзеш некалі дудар [2, стар. 276, “Паэмы Я.
Коласа”].
• Падбярыце
літаратурныя адпаведнікі да аўтарскаіх слоў “шлі”, “сягоння”, “унь”, “няйнача”.
(Ішлі, сёння, вунь, няйначай.)
• Ад дзеяслова грай
утварыце дзеяслоў другой асобы множнага ліку.
Адказы на пытанні.
• Як
утвараецца другая асоба множнага ліку загаднага ладу дзеясловаў?
• Ці
захоўваецца мяккі знак перад –це
ў дзеясловах другой асобы множнага ліку загаднага ладу?
Тэст.
• Назавіце
формы другой асобы множнага ліку загаднага ладу.
1) Насыпайце;
2) закрэслі;
3) сядайце;
4) прысылайце;
5) прадавай;
6) купляйце;
7) выключыце.
Адказ: 1, 3, 4, 6, 7.
Выкарыстаная літаратура
1. Гаўрош,
Н. В і інш. Фразеалагічны слоўнік. Для сярэд. школы. Пад рэд. доктара
філалагічных навук Ф. М. Янкоўскага. –
Мн., “Нар. асвета”, 1973. – 352 с.
Перад загал. аўт. : Н. В.
Гаўрош, І. Я. Лепешаў, Ф. М. Янкоўскі.
2. Колас, Я.
Новая зямля; Сымон-музыка : паэмы / Я. Колас. —Мінск : Маст. літ., 1986. — 448
с.
3. Малажай, Г. М. і
інш. Беларуская мова : Падруч. Для 6-га кл. шк. з рус. мовай навучання. /
Г. М. Малажай, З. М. Кавалевіч, С. Р. Рачэўскі. – Мн. : Нар. асвета, 1996.
-- 238 с., [4] л. іл.: іл.
4. Беларуская мова : вучэб. дапам. для 10-га кл. устаноў
агул. сярэд. адук. з беларус. і рус. мовамі навучання / Г. М. Валочка [і інш].
– Мінск : Нац. ін-т адукацыі, 2020. --
232 с.
5. Валочка Г. М. Беларуская
мова : вучэб. дапам. для 7-га кл. устаноў агул. сярэд. адук. з беларус. і рус.
мовамі навучання / Г. М. Валочка, В. У. Зелянко, С. А. Язерская. – Мінск : Нац.
ін-т адукацыі, 2020. -- 240 с.
Гэты ўрок (у ім
могуць быць некаторыя змяненні) надрукаваны ў часопісе “Беларуская мова і
літаратура”, сакавік 2022 года, № 3.
