Творчы ўрок у 3 класе. ГАЛОЎНЫЯ (ДЗЕЙНІК, ВЫКАЗНІК) І
ДАДАНЫЯ ЧЛЕНЫ СКАЗА
Мэты: засвоіць галоўныя і даданыя члены сказа; паказаць іх
асаблівасці; фарміраваць уменні і навыкі вылучаць галоўныя і даданыя члены
сказа; садзейнічаць развіццю маўлення; пашыраць слоўнікавы запас вучняў;
абуджаць у іх цікавасць да беларускай мовы, да слова; прывіваць любоў да
прыроды.
Ход урока
1. Арганізацыйны этап.
Хуткі, лепшы,
Сціплы, вечаровы.
Любім, вымаўляем
Нашай мовы словы.
Аляксей Якімовіч.
• Якія беларускія
словы вы ведаеце? Назавіце іх.
2. Праверка дамашняга
задання.
3. Арфаграфічная размінка.
Прачытайце і ўстаўце прапушчаную арфаграму.
Растлумачце яе напісанне. Адгадайце загадку.
Прыйшла ч..рная маці,
Усіх
паклала спаць. (Ноч.) [1, с. 362, “Беларускія
прыказкі”].
• Колькі сказаў у гэтым тэксце?
4. Чыстапісанне.
На но не
Ноч надвор'е нара
Наступіла
ноч. Ужо наступіла цёмная ноч.
• Чым першы сказ
адрозніваецца ад другога?
5. Паведамленне тэмы і
мэт урока.
Н а с т а ў н і к. Як нараджаюцца сказы? Спачатку
мы ўяўляем нейкую карціну ці падзею цалкам. Потым падбіраем словы, каб назваць
тое, пра што думаем. Нарэшце мы ставім кожнае слова на сваё месца ў патрэбнай
форме. Словы становяцца членамі сказа. Члены сказа -- гэта словы, з якіх
складаецца сказ і да якіх можна паставіць пытанні.
Так здарылася,
што гэты сказ згубіў адзін свой член сказа і стаў выглядаць вось як: Завывае
мяцеліца. Бядуе сказ, месца сабе не знаходзіць. Можа, вы яму дапаможаце,
знойдзеце тое згубленае слова пасля таго, як пазнаёміцеся з тэмай урока "Галоўныя (дзейнік, выказнік) і
даданыя члены сказа"? Згодны? Тады паслухайце казку і помніце, што
ў краіне Мовазнавіі ёсць пакрыўджаны сказ.
6. Вывучэнне і замацаванне новага матэрыялу.
Чытанне казкі ў спалучэнні з гутаркай і практычнай працай вучняў.
Аднаго
разу Шпачок звярнуўся да старэйшага брата:
- Тата, многія
птушкі кажуць, што хутка восень наступіць. Апішы мне гэтую восень, каб я мог уявіць яе, як жывую.
Старэйшы брат да знаёмага Грака сабраўся
ляцець, не меў часу. Таму вось як апісаў наступленне восені:
Пакарацелі дні. Пайшлі дажджы. Пажаўцела
лісце. Закурлыкалі жураўлі. Наступіла восень.
Сядзіць Шпачок
за сталом, уважліва чытае татаў тэкст, а восень уявіць, як жывую, ніяк не можа.
Невядома, што
ён рабіў бы, калі б суседка Сарока да яго не завітала.
-
Сарока-белабока, птушкі кажуць, што восень наступіць. Я папрасіў брата, каб апісаў яе як жывую. Ён, здаецца,
апісаў, але я не магу ўявіць яе, - паскардзіўся Шпачок.
Сарока села
побач са Шпачком за стол, прачытала тэкст і заявіла:
- Слабавата
апісаў твой брат. Мабыць,
кудысьці спяшаўся.
- Чаму слабавата? - пацікавіўся Шпачок.
- Слухай і, як людзі кажуць, на вус матай, -
прамовіла Сарока. - Сказы твайго брата складаюцца толькі з галоўных членаў
сказа. Ведаеш, якія члены сказа з'яўляюцца галоўнымі?
Праца з вучэбным дапаможнікам.
- Прачытайце ў падручніку правіла "Галоўныя і
даданыя члены сказа" і раскажыце
пра галоўныя члены сказа – пра
дзейнік і выказнік.
Праца з тэкстам.
Спішыце першыя чатыры сказы. Устаўце прапушчаныя
літары. Падкрэсліце ў сказах дзейнік і выказнік: дзейнік – адной лініяй,
выказнік – двумя.
Максім падабраў Р..ыжка на вуліцы.
Р..жык сядзеў каля дашчанага кіёска. Ён др..жаў
усім сваім маленькім цельцам і час ад часу тоненька скуголіў.
Максім пр..сеў каля сабачкі, а ён паглядзеў на
хлопчыка сумнымі вачыма, выцягнуў шыю і лізнуў у твар.
Максім узяў Р..жыка на рукі. Р..жык пярэднімі
лапкамі абхапіў Максімаву руку (Аляксей
Якімовіч) [4, с. 3 -- 4, “Каб мама ўсміхалася”].
Чытанне працягу казкі ў спалучэнні з гутаркай і практычнай працай вучняў.
Н а с т а ў
н і к. Паслухайце працяг нашай казкі.
Шпачок правільна адказаў на пытанне Сарокі.
- Малайчына! - пахваліла яна Шпачка.
А Шпачок усклікнуў:
- Я здагадаўся! Каб уявіць восень як жывую, трэба
ўжыць сказы, у якіх ёсць і галоўныя, і даданыя члены сказа.
- Канешне! Зараз мы гэтыя сказы перабудуем так, каб ты мог уявіць сабе
восень як жывую, як гаспадыню нашых палёў і лясоў. Згодзен? -- прамовіла
Сарока.
- Згодзен! - ад нецярпення падскочыў у крэсле
Шпачок.
- Першы сказ я перабудую так, - пачала Сарока. -
Нечакана пакарацелі дні.
Шпачок лапкай
пачухаў бурую пярынку на крыле.
- Выходзіць,
ночы пабольшалі?
- А як ты
думаў! Далей слухай, - незадаволена прагаварыла Сарока. У гэты дзень яна была
без асаблівага настрою. Напэўна, устала не з той лапкі. - Пайшлі халодныя
дажджы.
Шпачок
сагнуўся, скурчыўся.
- Не люблю,
калі ідуць халодныя дажджы.
Сарока незадаволена зірнула на Шпачка і
наступны сказ перабудавала так:
- Адразу ж
пажаўцела зялёнае лісце.
- Не хачу, каб
лісце адразу ж жаўцела! - не вытрываў, перапыніў Шпачок.
Сарока дзюбаю пастукала па стале, патрабуючы
ўвагі.
- Трывожна
закурлыкалі жураўлі.
- Бр-р-р! -
страсянуўся Шпачок. Дрыжыкамі яго працяло.
- Наступіла
халодная восень, - бадзёра закончыла Сарока.
- Мне страшна, - прызнаўся Шпачок.
- Ты ж хацеў
уявіць восень як жывую. Вось і ўяўляй сабе! - сказала Сарока.
- Мне страшна!
- паўтарыў Шпачок.
Рэдагаванне тэксту.
Дапамажыце
Шпачку, перабудуйце сказы
такім чынам, каб ён не баяўся
восені, каб для яго восень стала прывабнай. Яна ж бывае рознай.
У выніку можа
атрымацца іншы тэкст: “Непрыкметна пакарацелі дні. Пайшлі цёплыя грыбныя дажджы. У небе гучна закурлыкалі даўганогія жураўлі. На дрэвах пажаўцела лісце. Наступіла залатая
восень”.
Праца з вучэбным дапаможнікам.
Якія члены сказа дапамаглі перабудаваць сказы?
Яшчэ раз прачытайце аб гэтых членах сказа (даданых членах сказа) у вучэбным
дапаможніку.
Вырашэнне займальнай сітуацыі,
створанай у пачатку ўрока.
• Якое слова згубіў сказ "Завывае мяцеліца"?
• Якім членам сказа з'яўляецца гэта слова: галоўным
ці даданым?
Самастойная праца.
Спішыце, устаўляючы прапушчаныя літары. Назавіце
дзейнікі і выказнікі. Вусна пастаўце
пытанні да выдзеленых даданых членаў сказа. Які з іх дапаўняе дзейнік, які --
выказнік?
Ярка на камінку
Смольны корч палае,
Бац..ка на кало..цы
Лапці выплятае.
Якуб Колас [3, с. 20, “Раніца
ў нядзельку”].
• Якім вы ўяўляеце даўняе жыццё беларуса?
Праца са сказам.
Запішыце сказ.
Я прыехаў у родную вёсачку зімой.
• Вучань сцвярджае, што ў сказе а) ёсць даданы член,
які паясняе іншы даданы член сказа, б) няма даданага члена, які паясняе іншы
даданы член сказа. Ці правільна гэта?
Гукавая гульня "Назавіце слова".
Прачытайце верш і назавіце патрэбнае слова.
Ляцяць
з лесу камары –
Даўганосыя … (сябры).
Аляксей Якімовіч.
• Вусна пастаўце пытанні да выдзеленых даданых
членаў сказа. Яны дапаўняюць дзейнік, выказнік ці іншы даданы член сказа?
Хвілінка адкрыцця.
Прачытайце. Устаўляйце ў сказы даданыя члены па
пытаннях. Змяняйце словы для даведкі так, як патрабуе сэнс.
1. Мая мама працуе (дзе?) у ... . 2. Летняй
раніцай мы адправіліся (куды?) у ... . 3. Мой дзядуля вельмі (які?) ... . 4. Я
дапамагаю (каму?) ... .
Словы для даведкі: лес, бальніцы, тату, працавіты.
Праца са словам.
1. Пачатак размовы.
Вучні па чарзе задаюць адзін аднаму
пытанні.
- Як ідзе ў вас вучоба?
- Які ў вас настрой?
Варыянты адказаў, у якіх вучні выкарыстоўваюць
сказы з даданымі членамі сказа і сказы з галоўнымі і даданымі членамі сказа:
- Вельмі добры. (- Настрой у мяне вельмі добры.)
- Някепскі. (- Настрой у мяне някепскі.)
- Звычайны. (- Настрой у мяне звычайны.)
- Кепскі. (- Настрой у мяне кепскі.)
- Трывожны. (- Трывожна ў мяне на душы.)
- Мог бы быць лепшы.
2. Размова.
- Паслухайце размову.
-
Добры дзень вам! Як вашы дзеці?
-
Дзеці растуць як грыбы. А вы як маецеся?
-
Жыву, на зямлі працую. Зямелька – матка наша:
і корміць, і поіць, і адзявае нас [1, с. 80, 102, “Беларускія прыказкі”].
• Удзельнікі гэтай размовы, на вашу думку, людзі
чужыя ці добра знаёмыя? Якія члены сказа яны ўжываюць?
• Назавіце прыказку і прымаўку, якія выкарыстаны ў
размове.
Фізкультхвілінка.
Настаўнік. Пакажыце, як з-за лесу выходзіць сонца,
як узнімаецца ўсё вышэй, як рассылае навокал свае цёплыя праменні.
Хвілінка адкрыцця.
Сказы толькі з галоўнымі членамі сказа перабудуйце
ў сказы з галоўнымі і даданымі членамі сказа, каб атрымаўся тэкст.
Сонца зайшло. Стаіць жыта. Пазіраюць васількі. Даносяцца
спевы. Звіняць галасы.
Слоўнікавая праца.
Перакладзіце на рускую мову слова
"звінець". Параўнайце гучанне і напісанне.
• Прачытайце. Чым адрозніваюцца гэтыя спалучэнні
слоў?
Звініць званок, звініць у вушах.
• Складзіце і запішыце сказы са словам
"звінець".
Лінгвістычны каментарый настаўніка.
Ведайце! Звінець -- слоўнікавае
слова. Запішыце яго ў слоўнік і
абазначце арфаграму.
Вясёлая хвілінка.
Н а с т а ў н і к. Вымаўляем правільна. Я чытаю
верш, а крык пеўня -- ку-ка-рэ-ку -- перадасце вы.
“Ко-ко-ко,
ко-ко-ко”, --
Пеўнік
вымаўляе.
З курачкай рабенькай
Зярняткі выграбае.
Аляксей Якімовіч.
• Назавіце ў першым і чацвёртым сказах дзейнік і
выказнік.
Узбагачаем мову словам Якуба Коласа.
Раскрываючы дужкі, запішыце
словы з выбарам літар. Выразна прачытайце вершаваныя радкі Якуба Коласа.
Гарач(і,ы) дзень. На полі душна.
Пр(і, ы)ціх
той ветр(ы, і)к непаслушны,
Як бы сваім
аддаўся марам.
Зацішак поля
дыша варам
І гоні(т, ц)ь
з твару поту рагі,
І сохну(ц,
т)ь губы ад той смагі.
А жнейкі
жну(ц, т)ь [2, с. 203 -- 204, “Новая зямля”].
• Падбярыце літаратурны адпаведнік да аўтарскага
слова “дыша”. (Дыхае.)
• Якія члены сказа адказваюць на наступныя пытанні:
які? як? чыім?
• Раскрыйце сэнс слоў “вар” (вада, якая закіпела),
“рагі” ( брудныя палосы), “жнейка” (жанчына, якая жне), “смага” (жаданне піць).
Чытанне працягу казкі ў спалучэнні з гутаркай і практычнай працай вучняў.
Н а с т а ў н і к. Зноў запрашаю вас на сустрэчу з
Сарокай і Шпачком. (Перад чытаннем казкі вучням прапануецца раскрыць сэнс слова "каравай".)
- Сарока-белабока,
- звярнуўся да суседкі Шпачок, - паслухай, што скажу.
- Калі
ласка, - падрыхтавалася слухаць Сарока.
- Учора Варона
з суседняй вёскі прыляцела, на слуп села і паўдня пракаркала: "Каравай!
Каравай!"
- Няхай каркае
на здароўе. Хто як умее, так і спявае.
- Няхай, -
пагадзіўся Шпачок. - Але мяне вельмі зацікавіла гэта слова -- каравай. Ты не
магла б сказаць, што яно абазначае?
- Чаму ж не! -
прамовіла Сарока. - Каравай -- гэта круглы бохан з пшанічнай мукі, спечаны да
якой-небудзь урачыстасці.
Складанне сказаў.
-- Складзіце сказы са словам каравай". Якімі
членамі сказа будзе з'яўляцца гэта слова?
Праца з практыкаваннем.
Устаўце прапушчаныя літары. Выпішыце з кожнага
сказа спачатку дзейнік з даданым членам, які дапаўняе яго; потым -- выказнік з
даданым членам сказа, які яго дапаўняе. У дужках стаўце пытанні да даданых
членаў сказа.
Узор: Пчолка (якая?)
працавітая, вылецела (адкуль?) з вулея.
Белыя сняжынкі
У паветры лятаюць белыя сн..жынкі. Яны
падскокваюць у паветры, а потым ціха апускаюцца на з..млю і засцілаюць яе
тоўстаю белаю коўдраю. Пад гэтаю коўдраю цёпла розным былінкам і траве.
Тэст.
Выберыце сказ, якія складаецца толькі з галоўных
членаў.
1. Дзеці спяваюць.
2.
Школьнікі спяваюць свае любімыя песні.
3. Дзяўчынкі танцуюць на сцэне.
7. Падвядзенне вынікаў урока.
• Якія члены сказа з'яўляюцца галоўнымі?
• Якія члены сказа з'яўляюцца даданымі?
8. Заданне на дом.
Спіс выкарыстанай літаратуры
1.
Беларускія прыказкі, прымаўкі і загадкі / склад. Яўген Рапановіч. Выд.
другое, перапрац. і дап. – Мінск : Выш.
шк., 1974. – 384 с.
2. Колас, Я. Новая зямля; Сымон-музыка :
паэмы / Якуб Колас. —Мінск : Маст. літ., 1986. — 448 с.
3. Колас, Я. Раніца ў нядзельку : вершы,
апавяданні, казкі / Якуб Колас. —Мінск : Беларусь, 1969. — 224 с.
4. Якімовіч,
Аляксей.
Каб мама ўсміхалася : апавяданні, казкі, смяшынкі / А. М. Якімовіч. – Мінск :
Нар. асвета, 2010. – 120 с.
Упершыню надрукаваны ў дадатку да часопіса “Пачатковае навучанне: сям’я,
дзіцячы сад, школа” ў № 20 (2017 год) не ў гэтым, а ў іншым, змененым варыянце.
