Тэма:
Часціца як службовая часціна мовы.
Псіхалагічны настрой.
Склады вай,
да, це; да, вай
Я старанна вымаўляю,
Часціцы з іх складаю.
Аляксей Якімовіч.
• Назавіце
словы (часціцы), у якія ўваходзяць склады вай,
да, це; да, вай. (Давай, давайце.)
Запішыце іх.
• Якую тэму
ўрока мы сёння будзем вывучаць? Здагадаліся?
Вучымся разважаць.
Запішыце сказы з часціцамі давай, давайце, ой.
Давай сустрэнемся заўтра. Давайце дамовімся. Ой як цёпла!
•
Прааналізаваўшы запісаныя сказы, выберыце патрэбнае:
а) часціца выражае розныя дадатковыя адценні значэння ў
сказе;
б) часціца служыць для ўтварэння формаў слоў – умоўнага і
загаднага ладоў дзеяслова;
в) часціца звязвае часткі складанага сказа.
• Прачытайце
ў вучэбным дапаможніку па беларускай мове для 7-га класа (2020) тэарэтычны матэрыял параграфа 49 і праверце,
ці правільна вы разважалі.
Праца са словам.
Адгадайце загадку.
Толькі ноччу лятае,
Здабычу шукае. (Сава.)
Аляксей Якімовіч.
• З наступных варыянтаў назавіце слова, якое
рыфмуецца з часціцай толькі.
Ага, мой, фасолькі, дзесьці, там. (Фасолькі.)
• З
гэтых слоў назавіце часціцу. (Ага.)
Абгрунтуйце свой адказ.
• Ці можна змяніць форму часціц ага, толькі? (Часціца не
змяняецца.)
• Складзіце і запішыце сказ з часціцай толькі.
Назавіце словы.
Я з сястрычкай размаўляю,
Ёй
часціцы … (называю):
Менавіта, якраз, але, ані,
Нават,
ледзь, не … (ні).
Аляксей Якімовіч.
• Вызначце
часціцы. Ці з’яўляюцца яны членамі сказа? (Асобна
ўзятыя часціцы не з’яўляюцца членамі сказа.)
• У слове
“сястрычкай” пасля р пішам ы. А як чытаем? (Цвёрда.)
Хвілінка
кемлівасці.
Дапішыце
прыказкі і прымаўкі, выбраўшы патрэбны варыянт з прапанаваных.
1. Сірочая сляза
…(і камень прабівае). 2. Каб ведаў,
дзе павалішся, …(саломкі падаслаў бы). 3. Каб каза не скакала, … (то нагі не зламала б). 4. Мароз -- … (аж іскры сыплюцца). 5. Адзін пень гарэў, а другі плечы грэў. Іскра
ўпала -- … (з ім тое ж стала).
[1, с. 121, 220, 223, 242,
“Беларускія прыказкі” Я. Рапановіча]
П р а п а н а в а н ы я в а р ы я н т ы: саломкі падаслаў бы; аж
іскры
сыплюцца; і камень
прабівае; з ім тое ж стала; то нагі не зламала б.
• Чым адрозніваюцца ўжытыя ў сказах часціцы? Якія з іх служаць для
ўтварэння формаў слоў?
• Падкрэсліце дзейнікі і
выказнікі і вызначце, ці ўваходзяць часціцы ў іх
склад.
Працуем са спалучэннямі слоў.
• Да
спалучэння слоў хай свеціць сонца падбярыце спалучэнне з
сінонімам, які з’яўляецца часціцай.
• Ці
з’яўляюцца гэтыя спалучэнні слоў словазлучэннямі?
• Які лад
дзеяслова дапамаглі ўтварыць дадзеныя часціцы? (Загадны.)
• Што вам
вядома пра напісанне слова “сонца”? (У
беларускай мове вымаўляецца і пішацца спалучэнне нц, не лнц.)
Д л я д а в е д к
і: хай свеціць сонца – няхай свеціць сонца.
Гульня
"Сказ-жартаўнік".
Ці згодны вы з наступным сцверджаннем?
Можна і не прывітацца, але рукацца.
•
Запішыце сказ у выпраўленым варыянце. (Можна і не рукацца, але прывітацца.) [1,
с. 255, “Беларускія прыказкі” Я. Рапановіча].
• Назавіце часціцу. Якое значэнне
яна надае сказу: адмоўнае ці сцвярджальнае? У склад якога выказніка яна
ўваходзіць?
• Ці заўсёды вы вітаецеся
са знаёмымі?
Гульня “Шукаю сябра”.
Да часціцы бы,
ужытай у рубрыцы “Хвілінка кемлівасці”, падбярыце такую ж формаўтваральную
часціцу разам з дзеясловам.
Фізкультхвілінка.
Успомніце, якія беларускія часціцы вы запісалі ў пачатку
ўрока. (Давайце, давай.) На столі, на
сцяне вачыма напішыце іх і лагодна ўсміхніцеся ім, добрым і ласкавым.
Пазнайце слова.
Пазнайце слова па яго апісанні: складаецца з васьмі
літар, пачынаецца з трэцяй літары алфавіта, а заканчваецца – першай, у ім мы
можам убачыць слова “ключ”. Пры неабходнасці звярніцеся да вучэбнага
дапаможніка.
Так, гэта слова “выключна”. Дзякуючы падказцы мы
здагадаліся, як яно гучыць. А да якой часціны мовы адносіцца? (Гэта часціца.) Як вы дакажаце гэта?
Скорагаворка.
Вымаўляем правільна.
Дык жыта ўжо зжалі! (Аляксей
Якімовіч).
• Назавіце
часціцу. Якое пачуцце яна перадае: радасць, здзіўленне, захапленне ці абурэнне?
Як вы лічыце? Прачытайце сказ з адпаведнай інтанацыяй.
• Як
вымаўляецца спалучэнне зычных у слове “зжалі”?
Запомніце! Пішам зжалі, а вымаўляем [‾жал′і].
Праца з дыялогам.
Выкарыстаўшы часціцы, дапоўніце дыялог
Аляксея Якімовіча адказамі суразмоўцы. Устаўце прапушчаную літару. У якой
частцы слова яна знаходзіцца?
-- Васілёк, ты яшчэ вучышся ў школ..? (-- Так.)
-- У вашым класе дзяўчынак больш, чым
хлопчыкаў? (-- Але.)
-- Табе падабаюцца твае аднакласнікі?
(Ага.)
• Выпішыце часціцы.
• Вучаніца сказала: “Часціца выражае розныя
дадатковыя адценні значэння ў сказе”. Удакладніце яе сцверджанне.
З пазычаных
складоў.
Прачытайце словы. Вазьміце па адным складзе з кожнага і
ўтварыце часціцу.
Месяц, рана, віхор, хата. (Менавіта.)
• Выберыце патрэбнае.
Менавіта
(сёння, з табою, сабаку, для, тут).
• Перакладзіце
часціцу менавіта на беларускую мову.
(Именно.)
Параўнайце гучанне і напісанне
гэтых слоў.
• Назавіце слова.
Мой малодшы брат Мікіта
Вымаўляе: “Менавіта”.
Аляксей Якімовіч.
• Запомніце,
як пішацца часціца менавіта.
Перакладчыкі.
Запішыце
па-беларуску.
1. Неужели
наступило долгожданное лето? (Аляксей Якімовіч). 2. Вот
наша река, вот тот берег, на котором мы часто загорали (Аляксей Якімовіч). 3. Что за природа! (Аляксей Якімовіч).
• Назавіце часціцы ў сказах.
Праца з вершаваным тэкстам.
Вось што часціца паведамляе пра
сябе:
Абмяжоўваю, сцвярджаю,
Іншы раз удакладняю,
Пытанне вам магу задаць
І пачуцці перадаць.
Аляксей Якімовіч.
• Пра якія
часціцы гаворыцца ў вершаваным тэксце?
Праца са словам.
Складзіце часціцу з першых
літар наступных слоў: яблык, карысны, ружа, адносіны, зычлівы. (Якраз.)
• Часціца якраз служыць для
ўдакладнення ці для абмежавання? Як вы лічыце? (Для ўдакладнення.)
• Якія гукі ў слове “якраз” абазначаюць літары я і з?
Сустрэча з пісьменнікам.
Ва ўрыўку з кнігі Аляксея Якімовіча
“Сем гісторый пра Воўка і Вожыка” раскрыйце дужкі і выберыце патрэбную часціцу.
Устаўце прапушчаныя літары.
Васілёк ідзе
н..спешна, пакідаючы ў снезе глыбокія сляды, па якіх, ведае ён, ступае Алеся.
Слядок у слядок, каб было лягчэй. Так заўжды яны робяць зімою.
Пачаўся яловы лес.
Стала ціш..й, спакайней. … (Ледзь, толькі) ў самых вершалінах з пагрозаю
гудзіць вецер, калыша вялізныя снежныя шапкі старых ялін.
Азірнуўшыся,
Васілёк усміхнуўся сястры. І яна ўсміхнулася краёчкамі вуснаў. Шчочкі ч..рвоныя
ад марозу, пасмачкі валасоў, што вылезлі з-пад вязанай шапачкі, пакрыў белы
іней.
-- Васілёк, …
(вунь, якраз) ліса! – раптам усклікнула Алеся.
Сапраўды, уперадзе
на дарозе стаяла рыжая прыгажуня. Прыўзняўшы вострую мордачку, яна з цікавасцю
глядзела на дзяцей.
-- … (Ні, не) ўцякае! – сумелася Алеся (Аляксей Якімовіч) [2, с. 5 – 6, “Сем
гісторый пра Воўка і Вожыка”].
• Падбярыце сінонім да слова “сумелася”. (Разгубілася.)
Гульня “Шукаю сябра”.
Да часціцы толькі, ужытай у рубрыцы “Сустрэча з пісьменнікам”, падбярыце
часціцу, якая таксама выражае абмежаванне. Пры неабходнасці звярніцеся да
вучэбнага дапаможніка.
Падбярыце
патрэбнае.
Каб правільна
вызначыць значэнне слова, падбярыце да яго іншае з двух, дадзеных у
дужках.
Завінуцца (прысесці, працай).
• Якім словам можна замяніць
дзеяслоў “завінуцца”? Выберыце
патрэбнае. (Прыйсці, заняцца.)
Каб нешта зрабіць,
Як кажуць, завінуцца,
Не раз і не два
Ў
дугу трэба сагнуцца.
Аляксей Якімовіч.
• Што вы можаце сказаць
пра часціцу “не”, выкарыстаную ў вершаваным тэксце?
• Падбярыце сінонім да дзеяслова
“зрабіць”.
Адказы (словы напісаны наадварот): йацарп; аццяназ; ьцанакыв.
Праца са сказамі.
1. Алеся забегла на ўзгорак і
сказала, выцягнуўшы правую руку: “… мая хата!” (Аляксей Якімовіч). 2. У гэты цёплы вясенні дзень … уся вёска
сабралася на шырокім лузе (Аляксей
Якімовіч). 3. Нахадзіўшыся за дзень, мы … перастаўлялі ногі (Аляксей Якімовіч). 4. …, сённяшняе
паведамленне дужа парадавала і мяне, і маіх блізкіх (Аляксей Якімовіч). 5. “… мы не сустрэнемся заўтра?” – узяўшы Насцю
за руку, прамовіў Максім (Аляксей
Якімовіч). 6. “… і патанчым сёння!” – тупнуўшы нагою, усклікнуў Хведар (Аляксей Якімовіч). 7. Маё жаданне ўсё-…
збылося: неўзабаве з бацькам мы прыехалі ў горад (Аляксей Якімовіч). 8. “Мне так і … ўдалося летам прыехаць у вёску,
каб крыху адпачыць на прыродзе”, -- паведаміў сябру Кастусь (Аляксей
Якімовіч). 9. “Хацеў … разам з птушкамі цяпер лятаць над лесам”, --
прысеўшы на тоўсты пень, выказаў жаданне мой сябар Антось (Аляксей Якімовіч).
• Устаўце ў сказы часціцу, якая служыць для ўказання (1), выражае
ўдакладненне (2), абмежаванне (3), сцвярджэнне (4), пытанне (5), перадае эмоцыі
(6), выражае ўзмацненне (7), адмаўленне (8), служыць для ўтварэння формы
дзеяслова (9).
• Адказы да сказаў (выкарыстоўвайце толькі для кантролю; напісаны
наадварот): ьнув, ьлама, ьздел, кат, абіх, і ун, ікат-, ен, ыб.
Творчая хвілінка.
Якія часціцы тут рыфмуюцца?
1. З назоўнікам край
Рыфмуецца часціца н.. .
2. З назоўнікам агні
Рыфмуецца часціца а.. .
3. З назоўнікам лось
Рыфмуецца часціца в.. .
4. З назоўнікам час
Рыфмуецца часціца я.. .
5. З прыслоўем гучна
Рыфмуецца часціца вы.. .
6. З назоўнікам нага
Рыфмуецца
часціца а.. .
7. З дзеясловам малаці
Рыфмуецца часціца ц.. .
8. З прыметнікам малыя
Рыфмуецца часціца я.. .
9. З займеннікам наш
Рыфмуецца
часціца а.. .
• Адказы (выкарыстоўвайце толькі для кантролю; напісаны наадварот):
йахян, іна, ьсов, заркя, анчюлкыв, ага, іц, яікя, жа.
7. Падвядзенне вынікаў урока.
На ўроку Міколка выканаў
практыкаванне, праверыў і хацеў здаць сшытак, але Ніна спыніла яго.
-- Пачакай, -- прашаптала яна. – У слове “ледзь” ты не
падкрэсліў літару, якая абазначае мяккасць папярэдняга зычнага.
• Якой
часцінай мовы з'яўляецца слова “ледзь”? Яно можа ўжывацца ў сказе Я так стаміўся, што ледзь дайшоў да ложка.
(Часціцай.) Пры неабходнасці
звярніцеся да вучэбнага дапаможніка.
• Якія
словы называюцца часціцамі?
• Што
агульнае ў часціц з прыназоўнікамі і злучнікамі і чым часціцы адрозніваюцца ад
іх?
• Якая
літара ў часціцы ледзь абазначае
мяккасць папярэдняга зычнага? (Ь.)
8. Тэст.
Адзначце часціцы.
1) Амаль;
2) ні;
3) ані;
4) -такі;
5) туды;
6) дык;
7) хоць бы.
Адказы: 1, 2, 3, 4, 6, 7.
Спіс выкарыстанай літаратуры
1. Беларускія прыказкі, прымаўкі і загадкі / склад.
Яўген Рапановіч. Выд. другое, перапрац. і дап.
– Мінск : Выш. шк., 1974. – 384 с.
2. Аляксей
Якімовіч. Сем гісторый пра Воўка і Вожыка : апавяданні і казкі / А. М. Якімовіч. – Мінск : Пачатковая школа,
2016. – 58 с.
Гэты ўрок (у ім
могуць быць некаторыя змяненні) надрукаваны ў часопісе “Беларуская мова і
літаратура”, № 12, 2024 год.
