Тэма:
Прыназоўнік як службовая часціна мовы.
Псіхалагічны настрой.
Склады раз,
це; ля, ка
Я старанна вымаўляю,
Прыназоўнікі складаю.
Аляксей Якімовіч.
• Назавіце
словы (прыназоўнікі), у якія ўваходзяць склады раз, це; ля, ка. (Цераз, каля.)
Запішыце іх.
• Якую тэму
ўрока мы сёння будзем вывучаць? Здагадаліся?
Вучымся разважаць.
• Запішыце
словазлучэнні з прыназоўнікамі цераз,
каля. Абазначце ў іх галоўныя і
залежныя словы.
Ішоў цераз лес,
стаіць каля яго, каля пяці літраў.
• Прааналізаваўшы
запісаныя словазлучэнні, выберыце патрэбнае:
а) прыназоўнік паказвае на залежнасць аднаго слова ад
другога і служыць для сінтаксічнай сувязі слоў у словазлучэнні. Галоўным словам
у такім словазлучэнні звычайна бывае дзеяслоў, радзей – назоўнік, прыметнік,
прыслоўе, фразеалагізм: падобны да брата,
непадалёку ад яго, вясна ў вёсцы; гарачая галава ў Антося;
б) прыназоўнік не звязвае словы ў словазлучэнні.
• Прачытайце
ў вучэбным дапаможніку па беларускай мове для 7-га кл. (2020) тэарэтыны
матэрыял параграфа 44 і праверце, ці правільна вы разважалі.
Праца са словам.
Адгадайце загадку.
Пасярод двара
Стаіць гара,
Спераду вілы,
А ззаду мятла. (Карова.)
З
народнага [1, с. 348, “Беларускія прыказкі” Я.
Рапановіча].
• Назавіце
слова, якое рыфмуецца з прыназоўнікам пасярод.
На, за, народ, адстаўшы, над. (Народ.)
• Ці
ўсе гэтыя словы з'яўляюцца прыназоўнікамі? Абгрунтуйце сваю думку.
• Ці можна змяніць форму прыназоўнікаў на, за, над? (Прыназоўнік не змяняецца.)
• Складзіце
і запішыце сказ з прыназоўнікам пасярод.
Назавіце слова.
Аб, без, для, дзеля, ад,
За,
на, пра, праз, пад.
Гэта не назоўнікі.
Яны
… (прыназоўнікі).
Аляксей Якімовіч.
• Назавіце
прыназоўнікі. Ці з’яўляюцца яны членамі сказа? (Асобна ўзятыя прыназоўнікі не з’яўляюцца членамі сказа.)
• У слове
“прыназоўнікі” пасля р пішам ы. А як чытаем? (Цвёрда.)
Хвілінка
кемлівасці.
Дапішыце прыказкі і прымаўкі, выбраўшы
патрэбны варыянт з
прапанаваных.
1. Без мазаля на руках …(не будзеш мець хлеба ў зубах). 2. Па
народнай
песні … (пазнаеш народ). 3. У кажуху … (у
лазні не мыюцца). 4. Забраў
манаткі з хаткі … (і даў лататы). 5. Лезе, … (як певень на плот) [1, с. 99, 226, 229,
247, 253, “Беларускія прыказкі” Я. Рапановіча].
П
р а п а н а в а н ы я в а р ы я н т ы: у
лазні не мыюцца; як певень на
плот; пазнаеш народ; і даў лататы; не
будзеш мець хлеба ў зубах.
• Раскрыйце значэнне
фразеалагізма даў лататы. (Пабег, уцёк.)
• Выпішыце словазлучэнні з
прыназоўнікамі. Адносіны паміж якімі
часцінамі мовы яны выражаюць?
• Што вам
вядома пра напісанне слова “народ”? (Парныя
звонкія гукі на канцы слоў аглушаюцца. Каб не памыліцца ў напісанні, падбіраем
праверачнае слова з галосным пасля зычнага: народ -- народы.)
Працуем са спалучэннямі слоў.
• Да
спалучэння слоў раслі між кустоў падбярыце
спалучэнне з сінонімам-прыназоўнікам.
• Ці
з’яўляюцца гэтыя спалучэнні словазлучэннямі?
• На
залежнасць якой часціны мовы паказваюць прыназоўнікі ў словазлучэннях?
• Што вам
вядома пра напісанне слова “кустоў”? (Пасля
галоснай о пішам ў.)
Д л я д а в е д к
і: раслі між кустоў – раслі паміж кустоў.
Гульня
"Сказ-жартаўнік".
Ці згодны вы з наступнай думкай?
Пры мамцы цёпла, пры сонейку добра.
• Запішыце сказ у выпраўленым варыянце. (Пры сонейку цёпла, пры мамцы добра.) [1, с. 91, “Беларускія прыказкі” Я.
Рапановіча].
• Выпішыце словазлучэнні з
прыназоўнікамі. Абазначце галоўнае слова. Якой часцінай мовы яно з’яўляецца?
• Як вы ставіцеся да
сваёй мамы?
Гульня “Шукаю сябра”.
Да прыназоўніка па, ужытага ў рубрыцы “Хвілінка кемлівасці”, падбярыце прыназоўнік,
які адрозніваецца ад яго адной літарай. (Да.)
Фізкультхвілінка.
Успомніце, якія беларускія прыназоўнікі вы запісалі ў
пачатку ўрока. (Цераз, каля.) На
столі, на сцяне вачыма напішыце іх і лагодна ўсміхніцеся ім, добрым і ласкавым.
Пазнайце слова.
Пазнайце слова па яго апісанні: утварылася з двух слоў,
складаецца з чатырох літар, першая частка пачынаецца з 9-й літары алфавіта,
другая – з 17-й, пішацца праз злучок. Пры неабходнасці звярніцеся да вучэбнага
дапаможніка.
Так, гэта слова “з-пад”. Дзякуючы падказцы мы
здагадаліся, як яно гучыць. А да якой часціны мовы адносіцца? (Гэта прыназоўнік.) Як вы дакажаце гэта?
Скорагаворка.
Вымаўляем правільна.
З часам многае зразумееш (Аляксей Якімовіч).
• Назавіце
прыназоўнік. Ці ўваходзіць ён у склад даданага члена?
• Як
вымаўляецца спалучэнне зычных у словах “з часам”?
Запомніце! Пішам з часам, а вымаўляем [ш часам].
Праца з дыялогам.
Дапоўніце дыялог Аляксея Якімовіча
адказамі суразмоўцы. Устаўце прапушчаную літару. У якой частцы слова яна
знаходзіцца?
-- Васілёк, ты вучышся ва ўніверсітэц..?
(Ужо не першы год вучуся ва ўніверсітэце,
на трэці курс нядаўна перайшоў.)
-- Моцна сумуеш па родных? (--
Крыху сумую. Успамінаецца, як з татам хадзілі ў грыбы, у журавіны.)
-- Цяпер куды ідзеш? (Па ваду. Хачу набраць з крынічкі. Яна
непадалёку.)
• Выпішыце прыназоўнікі і ў дужках укажыце, з якім
склонам залежнага слова яны ўжываюцца.
• Вучаніца сказала: “Прыназоўнік служыць для
сінтаксічнай сувязі слоў”. Удакладніце сцверджанне вучаніцы.
З пазычаных
складоў.
Прачытайце словы. Вазьміце па адным складзе з кожнага і
ўтварыце прыназоўнік услед.
Урывак, наследнік. (Услед.)
• Выберыце патрэбнае.
Услед
(крыкнуць, пабегчы, рвануцца, працаваць).
• Перакладзіце прыназоўнік услед на рускую мову. (Вслед.)
Параўнайце
гучанне і напісанне.
• Назавіце слова.
Тата мне гукнуў услед:
--
Не згубі ты гэты … (след)!
Аляксей Якімовіч.
• Запомніце,
як пішацца прыназоўнік услед.
Праца з вершаваным
тэкстам.
Вось што прыназоўнік паведамляе
пра сябе:
Я ў лічэбніка гасцюю
І ў займенніка бываю.
Да назоўніка-суседа
Вельмі часта забягаю.
Аляксей Якімовіч.
• Вызначце прыназоўнікі. Адносіны паміж якімі часцінамі мовы яны
выражаюць?
• Утварыце
і запішыце два словазлучэнні з прыназоўнікамі, якія выражаюць адносіны паміж
назоўнікам і займеннікам і іншымі словамі.
Праца са словам.
Складзіце прыназоўнік з першых
літар наступных слоў: асцярожна, будучыня, аб’ява, плынь, адзін, ластаўка. (Абапал.)
• Выкарыстаўшы прыназоўнік абапал,
складзіце словазлучэнне. (Раслі абапал дарогі.)
• Падзяліце слова “абапал” на склады і для пераносу.
Перакладаем.
Запішыце
па-беларуску.
1. Мимо меня
быстро пронеслась красная легковая машина (Аляксей Якімовіч). 2. Мы остановились напротив памятника поэту Максиму Богдановичу (Аляксей Якімовіч). 3. Несмотря на морозную погоду, соревнования
лыжников не отменили (Аляксей Якімовіч).
• Назавіце ў тэксце прыназоўнікі.
С л о ў н і к:
соревнования -- спаборніцтвы.
Сустрэча з пісьменнікам.
Ва ўрыўку з кнігі
Аляксея Якімовіча “Пан” раскрыйце дужкі і выберыце патрэбныя прыназоўнікі.
Устаўце прапушчаныя літары.
Ужо каторы дзень
стаяла сп..кота. Трава … (у, на) ўзбочынах выгарала … (ад, каля) сонца,
пажаўцела. Стала жаўцець і лісце … (на, у) дрэвах. Ветрык, які часам налятаў …
(з, з-за) дамоў, зрываў яго і кідаў … (на, у) асфальт … (на, пад) колы імклівых
а..тамабіляў.
… (У, на)
паднябессі, як бы пацяшаючыся … (са, з) людзей, замучаных гарачынёю, патрэскваў
гром, але даж..у не было.
Выпускнікі
дзявятага класа Стась, Рыгор, Мітрафан і Яша … (у, на) канцовым прыпынку
вылезлі … (з, ад) аўтобуса, надзелі напакаваныя рукзакі і рушылі … (на, па)
шашы, … (уздоўж, упоперак) якой … (з, ад) абодвух бакоў рос лес (Аляксей Якімовіч) [2, с. 109, “Пан”].
• Назавіце ў тэксце сінонімы. (Спякота, гарачыня.)
Гульня “Шукаю сябра”.
Да прыназоўніка з-за,
ужытага ў рубрыцы “Сустрэча з пісьменнікам”, падбярыце прыназоўнік, які
ўжываецца з такім жа склонам залежнага слова.
Падбярыце
патрэбнае.
Каб правільна
вызначыць значэнне слова, з двух прапанаваных у дужках варыянтаў выберыце той,
які падыходзіць да першага слова па сэнсе.
Днее
(рана, ноччу).
• Якім словам можна замяніць
дзеяслоў “днее”? Выберыце патрэбнае.
(Світае, гасцюе.)
Сонца выйшла з-за гары,
Цяплом зямлю грэе.
На траве раса блішчыць.
На дварэ ўжо днее.
Аляксей Якімовіч.
• Што вы можаце сказаць пра
прыназоўнік “з-за”, выкарыстаны ў вершаваным тэксце?
• Падбярыце сінонім да слова
“блішчыць”.
Адказы (словы напісаны наадварот): анар; еатівс; еязз.
Праца са сказамі.
1. Непадалёку ад вёскі … дарозе
расла разгалістая груша-дзічка (Аляксей
Якімовіч). 2. З самай раніцы ў садзе
… вулея звінелі, кружыліся працавітыя пчолы (Аляксей Якімовіч). 3. Выскачыўшы з густых кустоў, … дарогу прабегла
стройная казуля (Аляксей Якімовіч).
4. … крайняй хаты выбеглі загарэлыя хлапчукі (Аляксей Якімовіч). 5. “Рашэнне буду прымаць … той сітуацыі, якая
складзецца”, -- крыху падумаўшы, вырашыў Сымон (Аляксей Якімовіч).
• Устаўце ў сказы невытворны (1), вытворны (2), просты (3), складаны (4),
састаўны прыназоўнік (5).
• Адказы (выкарыстоўвайце толькі для кантролю; напісаны наадварот): ырп,
локав, зарец, аз-з, да іцсанжелаз у.
Хвілінка творчасці.
Якія прыназоўнікі тут
рыфмуюцца?
1. З назоўнікам барада
Рыфмуецца прыназоўнік д.. .
2. З назоўнікам сад
Рыфмуецца прыназоўнік п.. .
3. З назоўнікам лес
Рыфмуецца прыназоўнік б.. .
4. З назоўнікам бас
Рыфмуецца прыназоўнік у.. ч.. .
5. З назоўнікам дзед
Рыфмуецца прыназоўнік у.. .
6. З назоўнікам цана
Рыфмуецца
прыназоўнік н.. н.. .
• Адказы (выкарыстоўвайце толькі для кантролю; напісаны наадварот): ад,
дап, зеб, сач у, делсу, ан ычязделгян.
7. Падвядзенне вынікаў урока.
На ўроку Міколка выканаў
практыкаванне, праверыў і хацеў здаць сшытак, але Ніна спыніла яго.
-- Пачакай, -- прашаптала яна. – У слове “ўпоперак”, якое
ўваходзіць у словазлучэнне ляжала
ўпоперак дарогі, ты не падкрэсліў няпарную глухую зычную.
• Якой
часцінай мовы з'яўляецца слова “ўпоперак” у словазлучэнні ляжала ўпоперак дарогі? (Прыназоўнікам.)
• Што
выражае прыназоўнік?
• Ці
змяняюцца прыназоўнікі?
• Ці
бываюць прыназоўнікі членамі сказа?
• Назавіце
няпарную глухую зычную ў прыназоўніку ўпоперак.
(К.)
8. Тэст.
Адзначце прыназоўнікі.
1) Без;
2) пад;
3) для;
4) у час;
5) час;
6) на працягу;
7) працяг.
Адказы: 1, 2, 3, 4, 6.
Спіс выкарыстанай літаратуры
1. Беларускія прыказкі, прымаўкі і загадкі / склад.
Яўген Рапановіч. Выд. другое, перапрац. і дап.
– Мінск : Выш. шк., 1974. – 384 с.
2. Якімовіч А. М..
Пан : аповесць і апавяданні / Аляксей
Якімовіч. – Мінск : Беларусь, 2021. – 135 с.
Гэты ўрок (у ім
могуць быць некаторыя змяненні) надрукаваны ў часопісе “Беларуская мова і
літаратура”, № 11, 2024 год.
