ВЫВУЧАЕМ
БЕЛАРУСКІ ПРАВАПІС: ПРАКТЫКУМ
Тэма: скланенне,
ужыванне і правапіс зборных лічэбнікаў.
Псіхалагічны настрой.
Світанне, змярканне,
Чырвонагаловы --
Гэта словы нашай мовы.
Аляксей Якімовіч.
• Якія
словы беларускай мовы вам запомніліся, падабаюцца?
Успамінаем! Зборныя лічэбнікі двое,
трое,
чацвёра,
пяцёра,
шасцёра,
сямёра,
васьмёра,
дзявяцера,
дзясяцера
абазначаюць колькасць прадметаў як сукупнасць, адно цэлае [4, стар. 195,
“Беларуская мова”].
Ствараем
праблемную сітуацыю.
• Пішам у
назоўным і вінавальным склонах: сямёра
дзвярэй.
Пішам у родным склоне: сямі дзвярэй.
Чаму так?
Што трэба ведаць, каб адказаць на гэта пытанне?
Хвілінка
кемлівасці.
Знаёмімся з правілам.
Запомніце! З назоўнікамі суткі,
дзверы,
вароты
і іншымі ва ўскосных склонах, акрамя вінавальнага, зборныя лічэбнікі замяняюцца
колькаснымі [3, стар. 159, “Беларуская мова”].
Працуем са спалучэннямі слоў.
• З
лічэбнікам тры прыдумайце спалучэнні слоў з прамым і з пераносным
значэннем.
• Ці
з’яўляюцца гэтыя спалучэнні слоў словазлучэннямі?
• Карыстючыся
даведкай, растлумачце правапіс канчаткаў у зборных лічэбніках.
• Ці можна
ў гэтых спалучэннях замест колькасных лічэбнікаў ужыць зборныя?
У дапамогу: тры настаўнікі – тры замкі на губах; замкнуцца на тры замкі.
Для
даведкі. Зборныя лічэбнікі ўжываюцца: а) з назвамі
асоб мужчынскага полу, б) з назвамі маладых істот; в) з назоўнікамі, якія
ўжываюцца ў форме толькі множнага ліку; г) з асабовымі займеннікамі; д) з
назоўнікамі “дзеці”, “людзі”, “коні”, “гусі”, “свінні”; е) з прыметнікамі, якія
перайшлі ў назоўнікі [4, стар. 195, “Беларуская мова”].
Скорагаворка.
Шасцёра вучняў: тры
дзяўчынкі і тры хлопчыкі (Аляксей
Якімовіч).
• Вы
лічыце, што зборны лічэбнік шасцёра можа спалучацца са словам
“вучняў”. Дакажыце гэта, калі так.
Назавіце слова.
Пішам
без памылак:
Цымбалаў двое,
Шашак двое,
Варот … (трое).
Аляксей Якімовіч.
• Вызначце зборныя лічэбнікі, абазначце іх канчаткі і растлумачце, чаму
яны могуць спалучацца з назоўнікамі ў словазлучэннях.
Праца са сказам.
Складзіце скорагаворку са слоў.
І, касманаўтаў, дзявяцера, астранаўтаў,
чацвёра. (Дзявяцера касманаўтаў і чацвёра
астранаўтаў.)
• Вы
лічыце, што зборныя лічэбнікі дзявяцера, чацвёра могуць спалучацца
са словамі “касманаўтаў” і “астранаўтаў”. Дакажыце гэта, калі так.
Ствараем
праблемную сітуацыю.
• Пішам у
назоўным і вінавальным склонах: дзясяцера
чаравікаў.
Пішам у родным склоне: дзесяці пар чаравікаў.
Чаму так?
Што трэба ведаць, каб адказаць на гэта пытанне?
Хвілінка
кемлівасці.
Знаёмімся з правілам.
Запомніце! З назвамі парных
прадметаў ва ўскосных склонах, акрамя вінавальнага, зборныя лічэбнікі
замяняюцца колькаснымі [3, стар. 159, “Беларуская мова”].
Скорагаворка.
Трое лыж і трох пар лыж (Аляксей Якімовіч).
• Ці
правільна ўжываюцца зборныя лічэбнікі ў скорагаворцы? Назавіце іх канчаткі.
Назавіце слова.
Пішам без памылак:
Канькоў пяцёра,
Ботаў чацвёра,
Пальчатак … (васьмёра).
Аляксей Якімовіч.
• Вызначце лічэбнікі, абазначце іх канчаткі і растлумачце, чаму яны
могуць спалучацца з назоўнікамі ў словазлучэннях.
Фізкультхвілінка.
На столі, на сцяне вачыма намалюйце прыгожыя спалучэнні
літар ра, ое, потым напішыце беларускае слова “благое” і лагодна
ўсміхніцеся, прывітайце яго, добрае і ласкавае.
Праца з вершам.
Складзіце разбураны нядобрым чараўніком верш Аляксея
Якімовіча.
Уздыхае з гора:
Стаіць заяц сам не свой,
Усе
сямёра.
Прыйшлі ў госці ваўчаняты,
Аляксей Якімовіч.
Адказ: 1 – 2, 2 – 1, 3 – 4, 4 – 3.
• Знайдзіце
ў вершаваным тэксце зборны лічэбнік. Пастаўце яго разам з назоўнікам
“ваўчаняты” ў давальным склоне. (Семярым
ваўчанятам.)
Сустрэча з
фразеалагізмам.
Назавіце фразеалагізм у вершы Аляксея Якімовіча, які
абазначае “зневажаць, прыніжаць годнасць
каго-небудзь”.
Двое сутак не сціхае
Ў сажалцы карась:
Рыбу плотку абзывае,
Яе
…
• Назавіце
ў вершаваным тэксце зборны лічэбнік. Што вы пра яго можаце сказаць, нагадаўшы
тэму ўрока?
Словы
фразеалагізма, напісаныя наадварот: ачпот ў ьзарг [1,
стар. 280, “Фразеалагічны слоўнік”].
Адзначаем! Да зборных адносяцца лічэбнікі абодва (мужчынскага і ніякага роду)
і абедзве
(жаночага роду): абодва браты, абедзве сястры [4, стар. 196,
“Беларуская мова”].
[3, стар. 156, 159 --
160, “Беларуская мова”]
Узбагачаем мову словам Якуба
Коласа.
Раскрываючы дужкі, запішыце словы з выбарам літар.
Выразна прачытайце вершаваныя радкі Якуба Коласа.
Цякла тут з лесу невялічка
Травой заросшая крынічка,
Абодва берагі каторай
Лазняк, ракітнік а(п, б)ступалі;
Бруіліся ў цяньку іх хвалі
І ў луг
чуць значнаю разорай
Ішлі спакойна між чаротаў,
Рабілі многа заваротаў,
Аж покі ў Нёман не ўц(я, е)калі [2, стар. 5, “Паэмы Я. Коласа”].
• Падбярыце
літаратурныя адпаведнікі да аўтарскіх слоў “заросшая”, “покі”. (Зарослая, пакуль.)
• Назавіце ў вершаваным
тэксце зборны лічэбнік. Ці ў правільнай форме ён ужыты?
Адказы
на пытанні.
• З якімі назоўнікамі ўжываюцца зборныя лічэбнікі?
• Ці ва ўсіх склонах зборныя лічэбнікі
замяняюцца колькаснымі?
Тэст.
• Назавіце
лічэбнікі, напісаныя правільна.
1. Чацвярымі.
2. Семярымі.
3. Пецярымі.
4. Пяццю.
5. Дзевяцярымі.
6. Дзевяццю.
7. Дзесяцярымі.
Адказ: 1, 2, 3, 5, 7.
Выкарыстаная
літаратура
1. Гаўрош,
Н. В і інш. Фразеалагічны слоўнік. Для сярэд. школы. Пад рэд. доктара
філалагічных навук Ф. М. Янкоўскага. –
Мн., “Нар. асвета”, 1973. – 352 с.
Перад загал. аўт. : Н. В.
Гаўрош, І. Я. Лепешаў, Ф. М. Янкоўскі.
2. Колас, Я.
Новая зямля; Сымон-музыка : паэмы / Я. Колас. —Мінск : Маст. літ., 1986. — 448
с.
3. Малажай, Г. М. і
інш. Беларуская мова : Падруч. для 6-га кл. шк. з рус. мовай навучання. /
Г. М. Малажай, З. М. Кавалевіч, С. Р. Рачэўскі. – Мн. : Нар. асвета, 1996.
-- 238 с., [4] л. іл.: іл.
4. Беларуская мова : вучэб. дапам. для 6-га кл. устаноў
агул. сярэд. адук. з беларус. і рус. мовамі навучання / Г. М. Валочка [і інш].
– Мінск : Нац. ін-т адукацыі, 2020. --
240 с.
Гэты ўрок (у ім
могуць быць некаторыя змяненні) надрукаваны ў часопісе “Беларуская мова і
літаратура”, снежань 2021 года, № 12.
