Творчы ўрок у 3 класе. АНТОНІМЫ
Мэты: фарміраваць
паняцце, што такое антонімы; выпрацоўваць
уменні і навыкі падбіраць антонімы з шэрагу прапанаваных слоў і выкарыстоўваць
іх у вуснай і пісьмовай мове; садзейнічаць развіццю маўлення; пашыраць
слоўнікавы запас вучняў; абуджаць у іх цікавасць да беларускай мовы; выхоўваць
любоў да роднай школы.
Ход урока
1. Арганізацыйны этап.
Хуткі, марудны,
Імклівы, кляновы.
Любім, вымаўляем
Нашай мовы словы.
• Якія беларускія
словы вы ведаеце? Назавіце іх.
2. Праверка дамашняга
задання.
3. Арфаэпічная размінка.
Прачытайце загадку.
Сястра да брата
Ў госці едзе,
А брат ад яе
Хаваецца. (Ноч і дзень.) [2,
с. 363, “Беларускія прыказкі…”].
З народнага.
• Прачытайце вершаваную загадку а) з сумам, б) са здзіўленнем, в) з радасцю.
• Які з варыянтаў чытання
найбольш адпавядае зместу загадкі?
4. Чыстапісанне.
І іі
ні ім
ігліца зрабі
Пісьмо па памяці.
Малады
гадамі, а сэрцам стары (з народнага) [2, с. 166, “Беларускія прыказкі…”].
• Назавіце ў прымаўцы словы з процілеглым значэннем.
(Малады, стары.)
5. Паведамленне тэмы і мэт урока.
Н а с т а ў н і к.
У нашай мове шмат, безліч шчырых і ветлівых слоў: сінонімаў,
антонімаў... Антонімы -- нашы сябры,
суседзі. Яны даўно жывуць побач з намі. Але мы амаль нічога не ведаем пра іх:
сустрэўшыся, мінаемся, як з
чужымі. А антонімы даўно мараць бліжэй пазнаёміцца з намі, расказаць пра сябе, падзяліцца
патаемным. Вось чаму яны сёння прыйшлі да нас разам з казкай.
6. Вывучэнне і замацаванне новага матэрыялу.
Чытанне казкі.
У лясок да
Шпачка прыбег сабака Мурзік і прапанаваў:
- Давай у
футбол пагуляем!
Мурзік
падскочыў высока ўгору і адчайна забрахаў, каб паказаць Шпачку, які вялікі ён
футбаліст.
- Я не
супраць, пагуляў бы з табою, але ў нас няма мяча, - адказаў Шпачок.
- А мы шышку
сарвем і шышкай пагуляем. - Мурзік зноў падскочыў угору, імкнучыся сарваць
яловую шышку.
- Не трэба,
не! - спыніў яго Шпачок. - Шышка калючая.
- Дык што?
Цэлы дзень будзем сядзець і на сонца глядзець? - спахмурнеў Мурзік.
- Іншую гульню
можна прыдумаць, - сказаў Шпачок. Ён толькі што вярнуўся ад Сарокі, разам з ёю
чытаў вучэбны дапаможнік па
беларускай мове і цяпер, як гаворыцца, вырашыў паказаць сябе.
- Што ж ты
прыдумаў? - ажывіўся Мурзік.
- Загадкі
будзем адгадваць.
Мурзік завіляў
хвастом, быццам гаспадара ўбачыў.
- Я слухаю цябе, Шпачок.
- Вечарам прыляціць,
А раніцай на неба падымаецца.
Што гэта?
- Вечарам... Раніцай... Я дзесьці чуў такія словы...
Якое ж у іх значэнне?.. Круціцца ў галаве, а не ўспомню, - думаючы, аж затрос
доўгімі абвіслымі вушамі Мурзік.
- Яны з
процілеглым значэннем, - не вытрымаў,
падказаў Шпачок.
- Ага, з
процілеглым, як яшчэ і тыя...Тыя!.. Здаецца, яны пачынаюцца з літары
"а", а заканчваюцца літарай "ы"… Дай успомніць!..
Гутарка.
Дапамажыце
Мурзіку, назавіце словы з процілеглым значэннем. Як яны называюцца? (Антонімы.)
• Адгадайце загадку, выкарыстаную ў казцы. (Раса.) [2, с. 356, “Беларускія
прыказкі…”].
• Адгадайце загадкі па іх прыметах. Назавіце ў гэтых
прыметах антонімы.
Загадка першая.
1. Ён ёсць і ў дарослых, і ў дзяцей.
3. З яго дапамогай можна адчуваць розныя пахі.
4. У час марозу ён можа пачырванець. (Нос.)
Загадка другая.
1. У сонечны дзень ён звычайна знаходзіцца дома.
2. У дажджлівы дзень мы бяром яго з сабою. (Парасон.)
Загадка трэцяя.
1. Гэты будынак нагадвае сабою дом.
2. Раніцаю і днём гэты дом поўніцца галасамі,
гудзіць.
3. Вечарам і ноччу галасы ў доме заціхаюць, дом
маўчыць. (Школа.)
• Як трэба адносіцца да роднай школы?
Вясёлая хвілінка.
Н а с т а ў н і к. Вымаўляем правільна. Гэты верш прачытаю
я, а скрыпенне ботаў – скрып, скрып,
скрып – потым перадасце і вы.
“Скрып, скрып, скрып”, --
Боцікі скрыпяць.
Бусел і бусліха
Сталі танцаваць.
“Скрып, скрып, скрып”, --
Гучна скрыпяць.
Бусел і бусліха
Любяць танцаваць.
Аляксей Якімовіч.
• Прамовім разам, пакажам, як скрыпяць боты: “Скрып,
скрып, скрып!”
• Падбярыце антонім да слова “гучна”. (Ціха.)
Чытанне працягу казкі ў спалучэнні з гутаркай і практычнай працай вучняў.
Н а с т а ў н і к.
Паслухайце працяг нашай казкі.
- Ты адгадаў маю загадку пра з’яву, якая лятае
вечарам і раніцай? – не сцярпеў, запытаўся ў Мурзіка Шпачок.
Мурзік выцер лапай узмакрэлы лоб.
- Здаецца,
гэта раса… Але, раса… Шпачок, якую-небудзь лягчэйшую гульню мне
прапануй.
- Можна і
лягчэйшую. Давай падбіраць антонімы.
- Якія
антонімы? Дзе падбіраць?
- Тут! Словы з
процілеглым значэннем! Мы ўжо ўспаміналі пра іх! Вечарам – раніцай, белае – чорнае.
- А, словы!
Першы называй.
- Лета, -
назваў слова Шпачок.
- Зіма! - адразу ж падабраў да яго антонім Мурзік.
Лато сінонімаў і антонімаў.
Н а с т а ў н і к. Паўдзельнічайце ў гульні
разам з казачнымі героямі: да двух сінонімаў падбярыце адзін антонім.
Узор. Сябар,прыяцель – вораг.
Блізкі, суседні – (далёкі); гаманіць, размаўляць –
(маўчаць);
будаваць, узводзіць – (разбураць); павольны, цяжкі – (лёгкі).
Лато антонімаў і сінонімаў.
Падабраць
антонім, а потым да яго – сінонімы.
Узор. Жарт смешны –
нясмешны, кепскі, дрэнны, недарэчны, благі, паганы, нядобры, няўдалы.
Артыст вясёлы;
чалавек злы; герой смелы; пакой светлы; лёд цвёрды; сусед праўдзівы.
Гукавая гульня “Назавіце слова”.
Прачытайце верш і назавіце патрэбнае слова.
У цяністым скверыку
Прыгожая лаўка.
Побач з гэтай лаўкай
Падрастае … (траўка).
Аляксей Якімовіч.
• Падбярыце антонім да слова “прыгожая”. (Непрыгожая.)
Праца над слоўнікавымі словамі.
Адгадайце загадку.
У адным доме сотні жыхароў,
А
сям'я адна. (Вулей.) [2, с. 351,
“Беларускія прыказкі…”].
З народнага.
• Растлумачце сэнс выразу "звіняць, як у
вуллі".
• Як узаемазвязаны словы "вулей",
"звінець"? Якое слова іх аб'ядноўвае? (Пчала.)
• Адгадайце загадку па прыметах:
1) у цёплы час бачым яе на кветках;
2) яна лятае;
3) корміць салодкім;
4) балюча джаліць. (Пчала.)
• Падбярыце антонім да слова "звінець".
• Складзіце і запішыце сказ са словам
"звінець".
• Пры напісанні слова "звінець" у якім
месцы вас падпільноўвае Памылка Памылкаўна?
• Перакладзіце на рускую мову слова
"звінець". Параўнайце гучанне і напісанне.
Лінгвістычны каментарый настаўніка.
Ведайце! Звінець -- слоўнікавае слова. Запішыце
яго ў слоўнік і выдзеліце "і".
Фізкультхвілінка.
Настаўнік. Нашы пальцы на руцэ --
пчолкі. Сонейка свеціць. Яны радуюцца, лятаюць. (Вучні паказваюць, як пчолкі радуюцца, лятаюць.) Апускаецца сонейка.
Пчолкі спяшаюцца ў вулей і сядзяць там, сцішыўшыся. (Вучні паказваюць гэта).
Так паўтараецца некалькі разоў.
Назіранне за словам.
Паспрабуйце падабраць антонімы да выдзеленых слоў:
маўклівы лес маўклівы госць
чэрствая булка чэрствая душа
кароткая нітка кароткая памяць
Вучням
паведамляецца, што ў другім слупку прыметнікі выступаюць як мастацкі вобраз.
Праца з практыкаваннем.
Падбярыце да
прыведзеных слоў сінонімы і антонімы.
Слова Антонімы Сінонімы
смеласць
смутак
вялікі
светлы
плакаць
мала
Чытанне працягу казкі ў спалучэнні з гутаркай і практычнай працай
вучняў.
Н а с т а ў н і к. Цяпер адправімся ў госці да
нашых казачных герояў -- Сарокі і Шпачка. Чым жа яны займаюцца?
Мурзіку спадабалася другая гульня і ён папрасіў
Шпачка:
- Давай яшчэ
пагуляем. Усё роўна да вечара
далёка.
Шпачок дастаў
з блішчастай папкі белы ліст паперы і прапанаваў Мурзіку:
- Спішы
прыказкі, устаўляючы словы-антонімы, што адпавядаюць сэнсу.
Мурзік глянуў
на лісток і пазяхнуў, шырока адкрыўшы рот.
- Іх тут так
шмат, а мне ўжо спаць захацелася!
- Не будзеш
пісаць!? - усклікнуў Шпачок.
- Не, -
адказаў Мурзік і павалокся ў будку.
Праца з дэфармаваным тэкстам.
Выканайце заданне Шпачка, устаўце
прапушчаныя літары і антонімы, што адпавядаюць сэнсу.
1. Добра.. чуваць далёка, а ... яшчэ далей.
2. Хто не бачыў вялікага, той з … дзівіцца. 3. Аднаму шчасце ракою плыве, а
другі ў ... цэлы век жыве. 4. Чые б
цяляты мычалі, а твае б … . 5.
Разумны гаворы..ь справамі, а … языком
[2, с. 37, 152, 234, 270, 272,
“Беларускія прыказкі…”].
• Чаму вучаць гэтыя прыказкі?
• Якое значэнне яны маюць у жыцці чалавека?
Для даведкі: благое,
дурань, няшчасці, малога, маўчалі.
Узбагачаем мову словам Якуба Коласа.
Раскрываючы дужкі, запішыце словы з
выбарам літар. Выразна прачытайце вершаваныя радкі Якуба Коласа.
Было
ўсё тут параскідана:
І праслы
ні(с,з)кія паркана
З трухлявых
шул павы(е,я)зджалі,
І тр(е, э)скі
кучамі ляжалі
Па ўсім двары
і на дрывотні... [3, с. 42, “Новая зямля”].
• Растлумачце значэнні слоў "праслы",
"паркан" (драўляная агароджа;
плот), "шула",
"дрывотня" (месца, памяшканне, дзе сякуць і складваюць дровы)
[1, с. 107, 239, “Тлумачальны
слоўнік”].
• Падбярыце сінонім да
слова "шула". (Слуп).
• Падбярыце антонімы да
слоў "нізкі", "трухлявы" (здаровы).
Тэст.
Падкрэсліце словы, якія з'яўляюцца антонімамі:
1) поўдзень, поўнач, усход;
2) высокі, круты, нізкі;
3) закрыць, адарваць, адкрыць.
7. Падвядзенне вынікаў урока.
• Якія словы называюцца антонімамі?
• Прывядзіце прыклады антонімаў.
8. Заданне на дом.
Спіс выкарыстанай літаратуры
1. Баханькоў,
А. Я. Тлумачальны слоўнік беларускай мовы: для сярэдняй школы / А. Я.
Баханькоў, І. М. Гайдукевіч, П. П. Шуба. – 2-е выд., перапрац. і дап. -- Мінск : Нар. асвета, 1972. – 376 с.
2.
Беларускія прыказкі, прымаўкі і загадкі / склад. Яўген Рапановіч. Выд.
другое, перапрац. і дап. – Мінск : Выш.
шк., 1974. – 384 с.
3. Колас, Я. Новая зямля; Сымон-музыка :
паэмы / Якуб Колас. —Мінск : Маст. літ., 1986. — 448 с.
Упершыню надрукаваны ў дадатку да часопіса “Пачатковае навучанне: сям’я,
дзіцячы сад, школа” ў № 18 (2016 год) не ў гэтым, а ў іншым, змененым варыянце.
