Творчы ўрок у 3 класе. АДРОЗНЕННЕ ПРЫСТАЎКІ АД
ПРЫНАЗОЎНІКА
Мэты: паказаць
адрозненне прыстаўкі ад прыназоўніка; фарміраваць уменні адрозніваць прыстаўку
ад прыназоўніка; садзейнічаць развіццю маўлення; пашыраць слоўнікавы запас
вучняў; абуджаць у іх цікавасць да беларускай мовы, выхоўваць любоў да сваёй
зямлі, да Бацькаўшчыны.
Ход урока
1. Арганізацыйны момант.
Старанны, працавіты,
Незвычайны, адмысловы.
Любім, вымаўляем
Нашай мовы словы.
• Якія беларускія
словы вы ведаеце? Назавіце іх.
2. Праверка дамашняга задання.
3. Арфаграфічная размінка.
Прачытайце і растлумачце напісанне прапушчаных
арфаграм. Адгадайце загадку.
Без акон і без дзв..рэй --
Поўна хата лю..зей. (Агурок.)
[3, с. 363, “Беларускія прыказкі”].
З народнага.
• Ці ёсць у тэксце загадкі словы з прыстаўкамі?
• Падкрэсліце слова, якое стаіць злева ад назоўніка “дзвярэй”.
4. Чыстапісанне.
Ал аб
ад ам ма ааа
агурок агрэст аса
Аса злосна загудзела і паляцела
• Выдзеліце ў словах прыстаўкі.
5. Паведамленне тэмы і мэт урока.
Н а с т а ў н і к. Вядомы дацкі казачнік Андэрсэн
пісаў: “Якіх толькі казак не расказваюць сваім дзецям буслы – і ўсё пра балота,
ды пра багны. Маленькім – казкі просценькія, узмужнелым птушанятам – больш
забаўныя. А разважлівым птушанятам давай казку і пра сям’ю і пра іх балотных
сваякоў…”
А якую казку
хацелі б пачуць вы: зусім просценькую ці больш складаную? Больш складаную?..
Тады паслухайце разумную казку, якая дапаможа нам вывучыць тэму «Адрозненне прыстаўкі ад прыназоўніка».
6. Вывучэнне і замацаванне новага матэрыялу.
Чытанне казкі ў спалучэнні з гутаркай і практычнай працай вучняў.
Ляцела Сарока,
бачыць: у садку каля хаты Шпачок сядзіць, трымае перад сабою два лісты паперы.
Сарока
апусцілася каля яго і засакатала:
- Добры дзень,
Шпачок. Даўно не бачыліся мы. Табе, напэўна, братка Салавей пісьмо прыслаў?
- Прыслаў. На двух вялікіх лістах такое
панапісваў, такое!.. Адным словам, не магу разабрацца. Глянь ты! – Шпачок
працягнуў суседцы ліст паперы.
Сарока ўзяла
яго і прачытала:
- Кот пабег
замышкамі.
- Не разумею,
што азначае слова «замышкамі»! – у роспачы ўсклікнуў Шпачок.
- Сусед, твой
сваяк Салавей тваю кемлівасць правярае, - растлумачыла Сарока.
Шпачок на
хвілінку задумаўся.
- Выходзіць,
ён гэтае слова напісаў
няправільна?
- Так, -
кіўнула галавою Сарока.
- Але ж у слове “замышкамі” «за» з'яўляецца прыстаўкай і таму пішацца разам, - не
пагадзіўся Шпачок.
- Паспрабуй уставіць пытанне паміж «за» і мышкамі.
- За кім? За мышкамі.
- А
ў слове з прыстаўкай хіба можна так зрабіць? Успомні, Шпачок!
- Я ўспомніў!
Пытанне можна ўставіць паміж
прыназоўнікам і наступным словам, якое пішацца асобна! Значыць, тут «за» з'яўляецца прыназоўнікам і
пішацца асобна з назоўнікам “мышкамі”,
- зрабіў для сябе нечаканае адкрыццё Шпачок.
- Так, -
пацвердзіла Сарока. - Прыназоўнікі звязваюць словы ў словазлучэнні. З
іншымі словамі яны пішуцца асобна. Паміж прыназоўнікам і наступным словам можна
ўставіць…
-
Пытанне! Я ж казаў! – не сцярпеў, перапыніў Сароку Шпачок.
-
Не толькі пытанне, але і якое-небудзь слова. Напрыклад: за (шэрымі) мышкамі,
-сказала Сарока.
Пераказ у ролях.
Раскажыце
аб прыстаўках і прыназоўніках у двух ролях: Сарока задае пытанні, а Шпачок
адказвае на іх. Пры неабходнасці выкарыстайце наступную незакончаную запіску-«дапамагатку».
Прыстаўкі
пішуцца са словамі… , а прыназоўнікі… .
Прыназоўнікі
служаць для сувязі слоў … .
Паміж прыназоўнікам і наступным словам
можна… .
Паміж
прыназоўнікам і наступным словам можна… .
Самастойная праца ў спалучэнні са
слоўнікавай працай.
Раскрываючы
дужкі, спішыце пары слоў. Змяніце канчаткі так, як патрабуе сэнс
словазлучэнняў. Пакажыце пісьмова, як
можна адрозніць прыназоўнікі.
Узор: на (чым?) стале, на (кухонным) стале.
Стол з (дуб), мокрая ад (раса), выйсці са (школа), гаварыць з (бацька), завязаць
(хустка), атрымаць (пошта), букет з (руж).
• У слове “руж” напісанне зычнай літары не адпавядае
вымаўленню. Каб праверыць, якую літару патрэбна пісаць, звярніцеся да слова
ласкава (утварыце яго памяншальна-ласкальную форму). (Ружачак.)
• Растлумачце сэнс словазлучэнняў “схадзіць на пошту”,
“адправіць поштай”, “атрымаць пошту”.
• Ці можна падабраць роднасныя (аднакаранёвыя) словы
да назоўніка “пошта”?
• Складзіце і запішыце сказы са словам “пошта” ў розных значэннях з прыназоўнікамі.
• Пры напісанні слова “пошта” ў якім месцы вас падпільноўвае Памылка Памылкаўна?
Лінгвістычны каментарый настаўніка.
Ведайце! Пошта –
слоўнікавае слова. Запішыце яго ў слоўнік і выдзеліце ш.
Праца з тэкстам.
Раскрыйце дужкі, напішыце разам або асобна. Назавіце прыстаўкі і прыназоўнікі. Якія словы
прыназоўнікі звязваюць у сказах?
(У)адной вёсцы
жылі тры неразлучныя сябры. Усе яны
былі паэты. Аднаго разу яны
падняліся (на)вяршыню самай высокай гары. (З)гэтай гары была відаць
уся Зямля. (Па)глядзелі сябры
на сваю планету і пачалі марыць.
• Як вы думаеце: аб чым марылі сябры?
• А якія думкі ўзніклі б у вас, калі б вы раптам падняліся на вяршыню
самай высокай гары?
Вясёлая хвілінка.
Н а с т а ў н і к. Я прачытаю верш, а гудзенне
жучка – ж, ж-ж-ж – потым перадасце і вы.
“Ж, ж-ж-ж”, --
Жучок гудзіць.
Да камарыка у госці
Вечарком ляціць.
Аляксей Якімовіч.
• Назавіце прыназоўнікі ў вершы.
• Цяпер пакажам, як гудзіць жучок, прамовім разам:
“Ж, ж-ж-ж”.
Гукавая гульня “Назавіце слова”.
Прачытайце калыханку і назавіце патрэбнае слова.
Месяц свеціць за акном.
Ціха-ціха сядзяць мышы.
Коцік шэры уздыхае.
Ён
даўно дзіця… (калыша).
Аляксей Якімовіч.
• Вучні сцвярджаюць, што ў тэксце а) ёсць слова з
прыстаўкай, б) няма слова з прыстаўкай. З якім сцвярджэннем вы згодны?
Праца са словам.
Прачытайце словы, якія называюць колеры вясёлкі.
Чырвоны.
Аранжавы.
Жоўты.
Зялёны.
Блакітны.
Сіні.
Фіялетавы.
• Калі звычайна на небе з'яўляецца вясёлка? (Пасля навальніцы.)
• Што мы чуем і бачым у час навальніцы? (Чуем, як грукоча гром і блішчыць маланка.)
• Адгадайце загадку па прыметах.
Ён бывае:
1) аддалены, раскацісты, грозны;
2) палохае не толькі людзей, але і птушак;
3) жыццё замірае, калі чуе яго голас.
• Запішыце словы “аддалены”, “раскацісты”, “замірае”
і абазначце прыстаўкі.
• Ёсць такая народная загадка:
Крыкнуў вол
На сто азёр,
На сто міль,
На ўвесь свет. (Гром.) [3, с.
359, “Беларускія прыказкі”].
• Што гэта?
• Назавіце прыназоўнік у тэксце загадкі.
• Падбярыце прыназоўнік да слова "гром".
Складзіце і запішыце сказ са словам "гром". Выкарыстайце ў гэтым
сказе прыназоўнікі.
• Словы "навальніца", "маланка",
"гром" перакладзіце на рускую мову. Параўнайце іх гучанне і
напісанне.
• Раскрыйце сэнс слова “міля”. (Дарожная
мера даўжыні, неаднолькавая ў розных краінах: напр., нямецкая, або
геаграфічная, міля
Фізкультхвілінка.
Настаўнік. Пачулі пальцы
грукат грому, спалохаліся і сталі ўцякаць, хавацца. (Пальцы па чарзе “уцякаюць”, “хаваюцца”. Калі гром перастае грукатаць,
супакойваюцца і радуюцца, гуляюць.)
Праца з дэфармаваным тэкстам.
З прыведзеных слоў узнавіце і запішыце
сказ-загадку. Абазначце канчаткі ў словах. Растлумачце ролю прыназоўнікаў у сказе.
У, ботах, чырвоных, па, ходзіць, балоце [4, с.
353, “Беларускія прыказкі”].
Хвілінка адкрыцця.
Прачытайце
тэкст. Раскрываючы дужкі, устаўце патрэбныя прыстаўкі і прыназоўнікі. Вызначце
яго асноўную думку. Якімі словамі з тэксту яе можна выказаць? Падбярыце
сінонім да слова "паданні” (легенды).
(Уз)рост старажытных гарадоў лічаць (з)таго года,
калі (пра)горад (у)першыню (па)ведамляе летапіс.
Летапіс – гэта кніга, (у)якую адукаваныя людзі
(за)пісвалі галоўныя падзеі: калі пачалася вайна, калі (з)дарыўся вялікі пажар,
калі быў добры ўраджай, а калі – голад… Гэтых адукаваных людзей звалі
летапісцамі. Не думайце, быццам яны пісалі толькі (пра)тое, што (з)дарылася
(у)летку. Словам “лета” тады (на)зывалі цэлы год (Уладзімір Арлоў, “Адкуль наш род”)
[1, с. 10, Уладзімір Арлоў, “Адкуль наш род”].
Рэдагаванне тэксту.
Спішыце, выправіўшы ў тэксце памылкі. Абазначце
прыстаўкі ў словах. Ахарактарызуйце прыназоўнікі.
Па дарожцы купаў
(тупаў) кошык (вожык). Ён нёс вожык (кошык)
з яблыкамі. Замарыўся кошык (вожык), прысеў на цень (пень), каб адпачыць.
Гульня "Сказы-жартаўнікі".
Выправіце памылку ў сказе з парушанымі сэнсавымі
сувязямі. Падкрэсліце прыназоўнік.
Каля куста шыпшыны расце калодзеж.
Перакладчыкі.
Перакладзіце тэкст на беларускую мову, абазначце
прыстаўкі і падкрэсліце прыназоўнікі.
Всё в природе
из чего-то состоит. Так, вода состоит из капелек, дерево – из ствола, коры, веток,
листьев, а слова – из необычных кирпичиков: приставки, корня, суффикса,
окончания.
Слоўнік: из чего-то - з нечага, з чагосьці; капелька - кропелька; кирпичик
- цаглінка.
Творчая праца.
Складзіце і запішыце тэкст. Дайце яму загаловак. (Дапамога.)
План
1. Міколка і яго сябры.
2. На лаўцы каля пад'езда разам з сябрамі.
3. Бабуля з кіёчкам.
4. Дапамога Міколкі.
5. Падзяка бабулі.
Апорныя словы: Алесь
і Пятрусь, цёплы летні дзень, размаўлялі, убачылі бабулю, згубіла кіёчак, цяжка
падняць, Міколка ўсхапіўся і падбег.
Узбагачаем мову словам Якуба Коласа.
Раскрываючы дужкі, запішыце словы. Выразна
прычытайце вершаваныя радкі Якуба Коласа.
(Пад)іншы год (у)холад люты,
Калі
ўсе рэчкі лёдам (с)куты
І ўсё
(пад)снегам качанее,
Глядзіш – цяплом табе (па)вее,
І
(з)поўдня вецер хмары гоніць,
(У)вокны дождж буйны
(за)звоніць… [4, с. 6, “Новая зямля”].
• Падбярыце сінонімы да слоў “качанее” (замярзае), “буйны” (вялікі).
Тэст.
Абазначце патрэбнае знакам "+".
Пішуцца са словамі разам:
1) прыназоўнікі; 2)прыстаўкі.
Звязваюць назоўнікі з другімі словамі:
1) прыназоўнікі; 2) прыстаўкі.
Утвараюць словы з новым значэннем:
1) прыназоўнікі; 2) прыстаўкі.
7. Падвядзенне вынікаў урока.
Запоўніце табліцу.
Прыназоўнікі і прыстаўкі
--------------------------------------------------------------------------------------------------
Прыметы
--------------------------------------------------------------------------------------------------
як
пішуцца служаць
як адрозніць
--------------------------------------------------------------------------------------------------
Прыназоўнікі
--------------------------------------------------------------------------------------------------
Прыстаўкі
--------------------------------------------------------------------------------------------------
8. Заданне на дом.
Спіс выкарыстанай літаратуры
1. Арлоў,
У. Адкуль наш род : апавяданні па
гісторыі Беларусі для малодшых школьнікаў / Уладзімір Арлоў. – Мінск : ВЦ
“Бацькаўшчына”, 1996. – 106 с.
2. Баханькоў,
А. Я. Тлумачальны слоўнік беларускай мовы: для сярэдняй школы / А. Я.
Баханькоў, І. М. Гайдукевіч, П. П. Шуба. – 2-е выд., перапрац. і дап. -- Мінск : Нар. асвета, 1972. – 376 с.
3. Беларускія
прыказкі, прымаўкі і загадкі / склад. Яўген Рапановіч. Выд. другое,
перапрац. і дап. – Мінск : Выш. шк.,
1974. – 384 с.
4. Колас, Я. Новая зямля; Сымон-музыка :
паэмы / Якуб Колас. —Мінск : Маст. літ., 1986. — 448 с.
Упершыню надрукаваны ў дадатку да часопіса “Пачатковае навучанне: сям’я,
дзіцячы сад, школа” ў № 18 (2016 год) не ў гэтым, а ў іншым, змененым варыянце.
