Тэма: Дзеепрыслоўе
як асобая форма дзеяслова: агульнае значэнне, марфалагічныя прыметы,
сінтаксічная роля.
Псіхалагічны настрой.
Склады шоў,
прый, шы
Я старанна вымаўляю,
Дзеепрыслоўе з іх складаю.
Аляксей Якімовіч.
• Назавіце
слова (дзеепрыслоўе), у якое ўваходзяць склады шоў, прый, шы. (Прыйшоўшы.)
Запішыце яго.
• Якую тэму
мы сёння будзем вывучаць? Здагадаліся?
Вучымся разважаць.
• Запішыце
сказ з дзеепрыслоўем.
Прыйшоўшы, Алесь сказаў, каб мы не хваляваліся (Аляксей Якімовіч.)
• Якое
слова паясняе дзеепрыслоўе прыйшоўшы?
(Дзеяслоў-выказнік “сказаў”.)
В ы в а д: дзеепрыслоўе ў сказе, словазлучэнні паясняе
дзеяслоў-выказнік.
• Пастаўце пытанне да дзеепрыслоўя ад дзеяслова-выказніка, які яно
паясняе.
Сказаў (к а л і?) прыйшоўшы.
• Якое дзеянне ў словазлучэнні дадатковае? (Прыйшоўшы.)
• Выберыце патрэбнае:
а) дзеепрыслоўе абазначае дадатковае
дзеянне;
б) дзеепрыслоўе абазначае дзеянне
прадмета.
А д к а з: а.
Д л я д а в е д к
і.
Пытанні, на якія адказвае дзеепрыслоўе: я к? якім
чынам? к а л і? ч а м у? і іншыя.
• Прачытайце
ў вучэбным дапаможніку па беларускай мове для 7-га класа тэарэтычны матэрыял
параграфа 29 і праверце, ці правільна вы разважалі.
Праца са словам.
Адгадайце загадку.
На сетачку сеўшы,
З ветрыкам ляціць.
Як пілот сапраўдны,
Ён на ёй сядзіць. (Павучок.)
Аляксей Якімовіч.
• Вызначце
дзеепрыслоўе ў тэксце. (Сеўшы.)
• Назавіце
слова, якое рыфмуецца з дзеепрыслоўем «сеўшы».
Напісаўшы,
пішучы, празвінеўшы, падняўшы, расплюшчыўшы.
(Празвінеўшы.)
• Ці
ўсе гэтыя словы з'яўляюцца дзеепрыслоўямі? Абгрунтуйце сваю думку.
• Ці можна змяніць форму гэтых дзеепрыслоўяў? (Дзеепрыслоўе
не змяняецца.)
• Складзіце
і запішыце сказ з дзеепрыслоўем сеўшы.
Назавіце словы.
Праехаўшы, спыніўся,
Прыгнуўшыся, … (спусціўся).
Падняўшыся ўгару,
Убачылі … (нару).
Аляксей Якімовіч.
• Якім
членам сказа з’яўляецца дзеепрыслоўе? (У
сказе дзеепрыслоўе з’яўляецца акалічнасцю.)
Пры неабходнасці звярніцеся да вучэбнага дапаможніка.
• Падкрэсліце дзеепрыслоўі як
члены сказа ў вершаваным тэксце.
• У слове
“праехаўшы” пасля ш пішам ы.
А як чытаем? (Цвёрда.)
Хвілінка
кемлівасці.
Дапішыце
прыказкі і прымаўкі, выбраўшы патрэбны варыянт з прапанаваных.
1. Не ў тыя рукі папала, каб
лежачы спала, …(выспішся і бегаючы).
2.
Разышліся, як мышы, … (стог з’еўшы). 3. Каб не было дакукі, … (не сядзі
склаўшы рукі). 4.
Лежачы, … (яды не здабудзеш). 5. Не
памыўшыся, … (няма
чаго прыбірацца).
[1, с. 89, 91, 103, 104, 259,
“Беларускія прыказкі” Я. Рапановіча]
П р а п а н а в а
н ы я в а р ы я н т ы: стог з’еўшы; яды
не здабудзеш; няма чаго прыбірацца; выспішся і бегаючы; не сядзі склаўшы рукі.
• Як вы
разумееце сэнс выразу каб не было дакукі?
(Каб не было сумна, каб не дакучаў
камусьці.)
• Вызначце склон
залежнага слова ў словазлучэнні стог
з’еўшы.
• Назавіце зваротнае
дзеепрыслоўе. (Памыўшыся.) Як вы
вызначылі, што яно зваротнае?
Працуем са спалучэннямі слоў.
• Да
спалучэння слоў пазіраючы на гараж падбярыце
спалучэнне з сінонімам, які з’яўляецца дзеепрыслоўем.
• Ці
з’яўляюцца гэтыя спалучэнні слоў словазлучэннямі?
• Вызначце
трыванне дзеепрыслоўяў. Як вы гэта зрабілі?
• Што вам
вядома пра напісанне слова “гараж”? (Парныя
звонкія гукі на канцы слоў аглушаюцца. Каб не памыліцца ў напісанні, падбіраем
праверачнае слова з галосным пасля зычнага: гараж -- гаражы.)
Д л я д а в е д к
і: пазіраючы на гараж – гледзячы на гараж.
Гульня
"Сказ-жартаўнік".
Ці згодны вы з наступным сцверджаннем?
Не раскусіўшы зерня, арэх не з’ясі.
• Запішыце сказ у
выпраўленым варыянце. (Не раскусіўшы
арэх, зерня не з’ясі) [1, с. 106, “Беларускія прыказкі” Я. Рапановіча].
• Вызначце дзеепрыслоўе. Які
дзеяслоў-выказнік яно паясняе? Выпішыце гэта словазлучэнне.
Гульня “Шукаю сябра”.
Падбярыце слова з такімі ж
марфалагічнымі прыметамі, як і ў дзеепрыслоўя памыўшыся, ужытага ў рубрыцы “Хвілінка кемлівасці”.
Фізкультхвілінка.
Успомніце, якое беларускае слова-дзеепрыслоўе вы запісалі
ў пачатку ўрока. (Прыйшоўшы.) На
столі, на сцяне вачыма напішыце яго і лагодна ўсміхніцеся яму, добраму і
ласкаваму.
Пазнайце слова.
Пазнайце слова па яго апісанні: прыстаўка, як у слове
“наліпаць”, корань, як у слове “каса”, суфікс, як у слове “задумаўшы”.
Так, гэта слова “накасіўшы”. Дзякуючы кораню, прыстаўцы і
суфіксу мы здагадаліся, як яно гучыць. А да якой часціны мовы адносіцца? (Гэта дзеепрыслоўе.) Як вы гэта дакажаце?
Скорагаворка.
Вымаўляем правільна.
Сядзіць, улезшы ў трубу (Аляксей Якімовіч).
• Назавіце
дзеепрыслоўе і вызначце якое яно: зваротнае ці незваротнае. Абгрунтуйце свой
адказ.
• Як
вымаўляецца спалучэнне зычных у слове “улезшы”?
Запомніце! Пішам улезшы, а вымаўляем [ул′э‾шы].
Праца з дыялогам.
Выкарыстаўшы дзеепрыслоўі, дапоўніце
дыялог Аляксея Якімовіча адказамі суразмоўцы. Устаўце прапушчаную літару. У
якой частцы слова яна знаходзіцца?
-- Васілёк, як ты сябе адчува..ш пасля
сваркі са знаёмым? (Пасварыўшыся са
знаёмым, я доўга не магу супакоіцца.)
-- Нават дома? (--
Вярнуўшыся дамоў, доўга не знаходжу сабе месца.)
-- Ты часта сварышся? (Вельмі рэдка. Не пары гарачку, жыві, стрымліваючы пачуцці. Гэтаму вучыць мяне тата.)
• Выпішыце дзеепрыслоўі і вызначце іх трыванне.
• Вучаніца сказала: “Як і прыслоўе, дзеепрыслоўе
не скланяецца”. Удакладніце сцверджанне вучаніцы.
Праца з вершаваным тэкстам.
Вось што дзеепрыслоўе
паведамляе пра сябе:
Дзве прыметы маю:
Дзеяслова і прыслоўя.
Ад душы я вас вітаю
І жадаю вам здароўя.
Аляксей Якімовіч.
• Пабудуйце сказ з дзеепрыслоўем. Вызначце, якія прыметы дзеяслова і
прыслоўя яно мае.
Праца са словам.
Складзіце дзеепрыслоўе з другіх
літар наступных слоў: сшытак, сустрэць, склеіць, мастак, люстэрка, пчаляр,
рызыкаваць. (Шукаючы.)
• Вызначце трыванне дзеепрыслоўя шукаючы і пабудуйце з ім словазлучэнне (Шукаючы грыбы.)
• Якія гукі абазначае літара ю
ў слове “шукаючы”?
З пазычаных
складоў.
Прачытайце словы. Вазьміце па адным складзе з кожнага і
ўтварыце дзеепрыслоўе.
Агонь, пярына, рэха, дзіўны, шыба. (Апярэдзіўшы.)
• Выберыце патрэбнае.
Апярэдзіўшы
(усіх, брата, аднавяскоўца, сябе, знаёмага).
• Падбярыце аднакаранёвае слова
да дзеепрыслоўя апярэдзіўшы. (Уперад.)
• Перакладзіце дзеепрыслоўе апярэдзіўшы на рускую мову. (Опередив.)
Параўнайце гучанне і напісанне.
• Назавіце слова.
Апярэдзіўшы сяброў,
Як
мага бягу … (дамоў).
Аляксей Якімовіч.
• Запомніце,
як пішацца дзеепрыслоўе апярэдзіўшы.
Перакладаем.
Запішыце
па-беларуску.
1. Проснувшись
с восходом солнца, я отправился в лес (Аляксей Якімовіч). 2. Приближаясь к нам, поезд грохотал стальными колёсами (Аляксей Якімовіч). 3. Весело улыбаясь, сестра внимательно смотрела
на меня (Аляксей
Якімовіч).
• Назавіце ў тэксце дзеепрыслоўі.
С л о ў н і к: грохотать –
грукатаць.
Сустрэча з пісьменнікам.
Ва ўрыўку з кнігі Аляксея Якімовіча “Карп у футры”
ўстаўце прапушчаныя літары.
Дождж ліў як з вядра. Бліскала
маланка, раз-пораз, паўтараючыся, як р..ха, грымеў гром. У агаро..чыку гнуліся
ад ветру вішні і яблыні.
У доўгім, да самых пят,
плашчы, Ён падышоў да хл..ва і адчыніў дзверы. Яны працяжна зарыпелі. Ён
сцяўся, прыслухоўваючыся. Дзесьці зусім блізка бліснула маланка і грымнуў гром.
Увагнуўшы галаву ў плеч.., Ён таропка ўвайшоў у хлеў і ўключыў ліхтарык.
У загарадзе ляжалі карова і лысенькі,
з белай плямай на лобе бычок. Карова павярнула да яго галаву і махнула ёю, як
бы вітаючыся з ім, а бычок устаў і, наблізіўшыся да Яго, тыцнуў пысай у мокры
плашч (Аляксей Якімовіч) [2, с. 11, “Карп у футры”].
• Падкрэсіце дзеепрыслоўі як члены сказа.
Гульня “Шукаю сябра”.
Да дзеепрыслоўя увагнуўшы,
ужытага ў рубрыцы “Сустрэча з пісьменнікам”, падбярыце дзеепрыслоўе з такімі ж
марфалагічнымі прыметамі.
Падбярыце
патрэбнае.
З двух
прапанаваных у дужках варыянтаў выберыце той, які падыходзіць да першага слова
па сэнсе.
Галіцца (грэцца, штодзень).
• Якім словам можна замяніць
дзеяслоў “галіцца”? Выберыце
патрэбнае: брыцца, радавацца.
Прысеўшы на пяньку,
Заяц весяліцца:
“Вожык ходзіць валасаты,
“Не хоча галіцца!”
Аляксей Якімовіч.
• Што вы можаце сказаць
пра дзеепрыслоўе “прысеўшы”, выкарыстанае ў вершаваным тэксце?
• Падбярыце сінонім да
слова “хоча”.
Адказы (словы напісаны
наадварот): ьнездотш; аццырб; еадаж.
Праца са сказамі.
1. …, Сымонка адчыніў дзверы хаты і выйшаў на двор (Аляксей Якімовіч). 2. Вецер прабегся па
вершалінках дрэў, штосьці … ім на развітанне (Аляксей Якімовіч). 3. …, Міхась выказаў аднакласніку ўсю праўду (Аляксей Якімовіч). 4. Крыху …, хлапчукі
накіраваліся ў клас, дзе іх ужо чакала настаўніца матэматыкі (Аляксей Якімовіч).
• Устаўце ў сказы птрэбныя дзеепрыслоўі.
Д л я д а в е д к і: прашаптаўшы, памаўчаўшы,
павячэраўшы, узлаваўшыся.
• Якія дзеепрыслоўі тут рыфмуюцца?
1. З дзеепрыслоўем прыязджаючы
Рыфмуецца дзеепрыслоўе чы.. .
2. З дзеепрыслоўем носячы
Рыфмуецца дзеепрыслоўе ко.. .
3. З дзеепрыслоўем сеючы
Рыфмуецца дзеепрыслоўе ра.. .
4. З дзеепрыслоўем сказаўшы
Рыфмуецца дзеепрыслоўе у.. .
5. З дзеепрыслоўем патросшы
Рыфмуецца дзеепрыслоўе пры.. .
6. З дзеепрыслоўем пастараўшыся
Рыфмуецца дзеепрыслоўе раз.. .
7. З дзеепрыслоўем брукаючыся
Рыфмуецца дзеепрыслоўе ві.. .
• Адказы (выкарыстоўвайце толькі для кантролю; напісаны наадварот):
ычюатыч, ычясок, ычюемузар, ышўязу, ышсёнырп, ясышўатівзар, ясычюатів.
7. Падвядзенне вынікаў.
На ўроку Міколка выканаў
практыкаванне, праверыў і хацеў здаць сшытак, але Ніна спыніла яго.
-- Пачакай, -- прашаптала яна. – Ты не падкрэсліў
зацвярдзелыя зычныя ў слове “адпачыўшы”.
• На якое
пытанне адказвае слова “адпачыўшы” ў сказе “Адпачыўшы, дзеці накіраваліся
дамоў”? (Калі?)
• Якая гэта
форма дзеяслова? (Дзеепрыслоўе.)
• Што
абазначае дзеепрыслоўе і на якія пытанні адказвае?
• Якія
граматычныя прыметы дзеяслова і прыслоўя мае дзеепрыслоўе?
• Якім
членам сказа з’яўляецца дзеепрыслоўе?
• Назавіце
зацвярдзелыя зычныя ў дзеепрыслоўі адпачыўшы.
(Ч, ш.)
8. Тэст.
Адзначце дзеепрыслоўі.
1) Згубіўшы;
2) згублены;
3) пакаштаваўшы;
4) прывязаўшы;
5) спартыўны;
6) прыдумаўшы;
7) адчыніўшы.
Адказы: 1, 3, 4, 6, 7.
Спіс выкарыстанай літаратуры
1. Беларускія прыказкі, прымаўкі і загадкі / склад.
Яўген Рапановіч. Выд. другое, перапрац. і дап.
– Мінск : Выш. шк., 1974. – 384 с.
2. Якімовіч, А. М.
Карп у футры : апавяданні, вершы, прыпеўкі
/ Аляксей Якімовіч. – Мінск : Беларусь, 2021. – 167 с.
Гэты ўрок (у ім
могуць быць некаторыя змяненні) надрукаваны ў часопісе “Беларуская мова і
літаратура”, № 10, 2024 год.
