ВЫВУЧАЕМ
БЕЛАРУСКІ ПРАВАПІС: ПРАКТЫКУМ
Тэма: правапіс
лічэбнікаў, прыслоўяў, прыназоўнікаў, злучнікаў, часціц разам.
Псіхалагічны настрой.
Разумны, смачны,
Свавольны, сумесны,
Рознакаляровы –
Гэта словы нашай мовы.
Аляксей Якімовіч.
• Якія
словы беларускай мовы вам запомніліся, падабаюцца?
Ствараем праблемную сітуацыю.
• Як пішам: сямідзясяты
ці сямі дзясяты?
Што трэба ведаць, каб адказаць на гэта пытанне?
Хвілінка
кемлівасці.
Пачнём з правіла.
Запомніце! Разам пішуцца складаныя лічэбнікі з літарным напісаннем кожнай часткі
[5, стар. 90, “Беларуская мова”].
Напрыклад: шасцісоты.
У гэтым прыметніку літарнае напісанне першай часткі шасці.
Вырашэнне
праблемнай сітуацыі.
Пішам:
сямідзясяты.
Назавіце слова.
Пішам разам:
Пяцьдзесят буракоў,
Шэсцьдзесят васількоў,
Пяцьсот… (дамоў).
Аляксей Якімовіч.
• Растлумачце
напісанне разам лічэбнікаў пяцьдзесят,
шэсцьдзесят,
пяцьсот.
Ствараем праблемную сітуацыю.
• Як пішам: злева
ці з лева?
Што трэба ведаць, каб адказаць на гэта пытанне?
Хвілінка кемлівасці.
Чытаем правіла.
Помніце! Разам пішуцца прыслоўі, утвораныя шляхам спалучэння прыназоўнікаў з
іншымі часцінамі мовы [5, стар. 90, “Беларуская мова”].
Напрыклад: увечар.
Гэта прыслоўе ўтворана шляхам спалучэння прыназоўніка ў
з назоўнікам вечар.
Вырашэнне
праблемнай сітуацыі.
Пішам: злева.
Праца са сказам.
Складзіце скорагаворку са слоў.
І, увысь,
узняліся, буслы, паляцелі. (Буслы
ўзняліся і паляцелі ўвысь.)
• Растлумачце
напісанне выдзеленага слова.
Фізкультхвілінка.
На столі, на сцяне вачыма напішыце беларускае слова
“складаны” і лагодна ўсміхніцеся, прывітайце яго, добрае і ласкавае.
Ствараем праблемную сітуацыю.
• Як пішам: паблізу
школы ці па блізу школы?
Што трэба ведаць, каб адказаць на гэта пытанне?
Хвілінка кемлівасці.
Звяртаемся да правіла.
Запамінаем! Пішуцца разам прыназоўнікі, якія паходзяць ад прыслоўяў [5, стар. 90,
“Беларуская мова”].
Напрыклад: знізу яблыні.
Вырашэнне
праблемнай сітуацыі.
Пішам: паблізу
школы.
Працуем са спалучэннямі слоў.
• Са словам
“вакол” прыдумайце спалучэнні слоў з прамым і з пераносным значэннем.
• Ці
з’яўляюцца гэтыя спалучэнні слоў словазлучэннямі?
• У якім спалучэнні слова “вакол” з’яўляецца прыназоўнікам? Растлумачце яго
напісанне.
Для даведкі: абышоў вакол хаты -- вакол
гаспадарыў туман.
Ствараем праблемную сітуацыю.
• Як пішам: паколькі
ці па колькі?
Што трэба ведаць, каб адказаць на гэта пытанне?
Хвілінка кемлівасці.
Звяртаемся да правіла.
Запамінаем! Злучнікі, якія з’яўляюцца вынікам зліцця прыназоўніка з займеннікам ці
словамі колькі, столькі: затое, прычым, паколькі, пішуцца разам,
але словазлучэнні прыназоўнікаў з адпаведнымі займеннікамі ці
неазначальна-колькаснымі словамі пішуцца асобна: паволі рабіў, затое грунтоўна – за што ўзяў, за тое і аддаў [5,
стар. 90, “Беларуская мова”].
Напрыклад, у сказе “Ішоў хутка, паколькі (таму што)
спяшаўся” злучнік паколькі пішам разам, а ў сказе “Паколькі (каштуюць) памідоры
на базары?” спалучэнне прыназоўніка па і слова колькі пішам асобна.
Вырашэнне
праблемнай сітуацыі.
Пішам: паколькі і
па колькі -- у залежнасці ад
значэння. .
Скорагаворка.
Пакуль сонца зойдзе, дамоў дойдзем (Аляксей Якімовіч).
• Як вы
лічыце, у выніку спалучэння якіх слоў утварыўся злучнік з гэтага сказа?
Для даведкі. Пакуль – прыслоўе і злучнік
“на працягу некаторага часу, нейкі час”. Утвораны з па і калі [6, стар. 123,
“Этымалагічны слоўнік”].
Ствараем праблемную сітуацыю.
• Як пішам: калісьці
ці калі сьці?
Што трэба ведаць, каб адказаць на гэта пытанне?
Хвілінка кемлівасці.
Звяртаемся да правіла.
Запамінаем! Займеннікі і прыслоўі з постфіксамі -сь, -сьці пішуцца разам [5,
стар. 90, “Беларуская мова”].
Вырашэнне
праблемнай сітуацыі.
Пішам: калісьці.
[3, стар.
179, “Беларуская мова”]
Назавіце слова.
Пішам разам:
Хтосьці сказаў,
Камусьці аддаў,
Штосьці… (напісаў).
Аляксей Якімовіч.
• Растлумачце
напісанне слоў “хтосьці”, “камусьці”, “штосьці”.
Праца з вершам.
Складзіце разбураны нядобрым чараўніком верш Аляксея
Якімовіча.
Мы пілуем
Уручную.
Старую
Сасну тоўстую,
Адказ: 1 – 4, 2 – 3, 3 – 1, 4 – 2.
• Знайдзіце
ў вершы слова з арфаграмай на вывучанае правіла. Да якой часціны мовы яно
адносіцца? Як утворана? (Прыслоўе ўручную.)
Сустрэча з
фразеалагізмам.
Назавіце фразеалагізмы ў вершы Аляксея Якімовіча, якія
абазначаюць “быццам знарок, быццам спецыцяльна” і “цяжкая часіна”.
А туман тут …
Разаслаўся, нібы дым.
У гэты цяжкі, …
Не дае ісці зусім.
• Да якой
часціны мовы адносіцца слова “нібы”? Як яно ўтворана?
Словы фразеалагізма,
напісаныя наадварот: кя ан ьцсолз; ынроч ьнезд [2,
стар. 314, 342, “Фразеалагічны слоўнік”].
Узбагачаем мову словам Якуба
Коласа.
Раскрываючы дужкі,
запішыце словы з выбарам літар. Выразна прачытайце вершаваныя радкі Якуба
Коласа.
Унь на дзераве з б(я, е)розы
Ро(ш, ж)кі вытырклі і хвост,
Штось пабегла там у лозы,
Нешта скокнула пад мост.
А што там у пні за дзіва?
Вушы, нос і капыток…
Ну, напэ(ў, в)на там чарток
Прытаіўся палахліва [4, стар. 317 -- 318, “Паэмы Я.
Коласа”].
• Назавіце слова з постфіксам -сь.
Да якой часціны мовы ён адносіцца?
• Падбярыце
літаратурныя адпаведнікі да аўтарскіх слоў “унь”, “дзераве”. (Вунь, дрэве.)
• Падбярыце
сінонім да слова “вытырклі”. (Вылезлі.)
Адказ на пытанне.
• Якія лічэбнікі, прыслоўі, прыназоўнікі,
злучнікі, часціцы пішуцца разам?
Тэст.
Адзначце словазлучэнні з прыслоўямі:
1) побач з дарогай;
2) ішлі побач;
3) уздоўж ракі;
4) зрабіў насуперак;
5) насуперак жаданню;
6) насупраць ліпы;
7) стаў насупраць
Адказ: 2, 4, 7.
Спіс выкарыстанай літаратуры
1. Баханькоў,
А. Я. Тлумачальны слоўнік беларускай мовы: для сярэдняй школы / А. Я.
Баханькоў, І. М. Гайдукевіч, П. П. Шуба. – 2-е выд., перапрац. і дап. -- Мінск : Нар. асвета, 1972. – 376 с.
2. Гаўрош,
Н. В і інш. Фразеалагічны слоўнік. Для сярэд. школы. Пад рэд. доктара
філалагічных навук Ф. М. Янкоўскага. –
Мн., “Нар. асвета”, 1973. – 352 с.
Перад загал. аўт. : Н. В.
Гаўрош, І. Я. Лепешаў, Ф. М. Янкоўскі.
3. Гваздовіч, Г. А. і інш. Беларуская мова : Падруч. для
10-га кл. устаноў, якія забяспечваюць атрыманне агул. сярэд. адукацыі з бел.
мовай навучання з 11-гадовым тжэрмінам навучання / Г. А. Гваздовіч, М. М.
Круталевіч, У. П. Саўко. – 2-е выд., дапрац. – Мн. : Нар. асвета, 2004. – 239
с.
4. Колас, Я.
Новая зямля; Сымон-музыка : паэмы / Я. Колас. —Мінск : Маст. літ., 1986. — 448
с.
5. Валочка Г. М. Беларуская
мова : вучэб. дапам. для 10-га кл. устаноў агул. сярэд. адук. з беларус. і рус.
мовамі навучання / Г. М. Валочка [і інш.]. – Мінск : Нац. ін-т адукацыі, 2020.
-- 232 с.
6. Этымалагічны слоўнік беларускай мовы / уклад. Г. А.
Цыхун [і інш.]; рэд. В. У. Мартынаў. – Мінск : Навука і тэхніка, 1993. – Т. 8 :
Н – П. – 270 с.
Гэты ўрок (у ім
могуць быць некаторыя змяненні) надрукаваны ў часопісе “Беларуская мова і
літаратура”, верасень 2022 года, № 9.
