Творчы ўрок у 3 класе. УСТАНАЎЛЕННЕ СУВЯЗІ СЛОЎ У СКАЗЕ З
ДАПАМОГАЙ ПЫТАННЯЎ
Мэты: актуалізаваць
веды вучняў аб устанаўленні сэнсавай і граматычнай сувязі слоў у сказе з
дапамогай пытанняў; выпрацоўваць уменні
выдзяляць словазлучэнні са сказаў,
будаваць іх; садзейнічаць развіццю маўлення; пашыраць слоўнікавы запас
вучняў; абуджаць у іх цікавасць да
беларускай мовы; прывіваць любоў і ўважлівасць да сябе і да слова.
Ход урока
1. Арганізацыйны этап.
Цудоўны, дзівосны,
Старанны, вясковы.
Любім, вымаўляем
Нашай мовы словы.
Аляксей Якімовіч.
• Якія беларускія
словы вы ведаеце? Назавіце іх.
2. Праверка дамашняга
задання.
3. Арфаграфічная размінка.
Прачытайце і ўстаўце прапушчаную арфаграму.
Растлумачце яе напісанне.
Адгадайце загадку.
Еду, еду --
Н..ма следу. (Човен.) [2, с.
318, “Беларускія прыказкі…"].
З народнага.
• Вызначце значэнне слова “човен”. (Лодка.)
4. Чыстапісанне ў спалучэнні са слоўнікавай
працай.
Ч
Ч Ч ч ч ч човен
• Які гук абазначаюць напісаныя літары? [ч]
• Якая асаблівасць гука [
ч] у беларускай мове?
• Прачытаем разам напісаныя спалучэнні літар.
ча чу чо
чы чэ
• Чаму толькі гэтыя
галосныя пішуцца пасля літары ч?
У
ч..цвер на нашым возеры мы каталіся на чоўне.
• Падкрэсліце галоўныя
члены сказа. Адкажыце на пытанні.
Каталіся (на чым?)…
На возеры (чыім?)…
Каталіся (калі?)…
• Што абазначае слова "чацвер"? (Назву дня тыдня.)
• Назавіце словы -- назвы тыдня.
• Раскрыйце сэнс выразу "пасля дожджыку ў
чацвер". (Падман, няпраўда.)
• Пры напісанні слова "чацвер" у якім
месцы вас падпільноўвае Памылка Памылкаўна? Чаму?
5. Паведамленне тэмы і мэт урока.
Н а с т а ў н і к. Словы жывуць у сказе не
паасобку. Яны звязваюцца адно з адным па сэнсе і сябруюць звычайна парамі.
Сувязь слоў у такіх парах вызначаецца па пытаннях.
6. Вывучэнне і замацаванне новага матэрыялу.
Праца са сказам.
Прачытайце сказ.
Змітрок нядаўна прачытаў беларускую казку.
• Вызначце дзейнік і выказнік у сказе.
• Цяпер паспрабуем вылучыць у ім пары слоў. (Дзейнік з выказнікам не называйце.)
Каментарый настаўніка.
Запомніце! Адно слова
ў сказе можа сябраваць адразу з двума.
Парашутыст
павольна апускаўся на зямлю.
• З дапамогай пытанняў вылучыце слова, якое ў гэтым
сказе сябруе адразу з двума.
Лінгвістычны каментарый настаўніка.
Запомніце! Словазлучэнне звычайна складаецца з двух слоў,
якія звязаны паміж сабой па
сэнсе. У словазлучэнні адно слова
залежыць ад другога: ягады (якія?) спелыя.
Не з’яўляецца словазлучэннем спалучэнне дзейніка з
выказнікам.
Стварэнне займальнай формы ўвядзення
задання.
Н а с т а ў н і к. Аднойчы вось што здарылася на ўроку не ў нашай школе, не ў нашым
класе...
У адным месцы са сказаў уцяклі словазлучэнні
“сёння зварыў”, “малатком прыбіў”. Вось яны, гэтыя сказы з прапушчанымі
словазлучэннямі (запісаны на дошцы): Тата …
паліцу. Алесь … смачны суп.
Настаўнік папрасіў дзяцей падумаць і вярнуць у
сказы словазлучэнні-“ўцекачы”
- А што тут
думаць! - закрычаў Змітрок. -
Прапушчана толькі два словазлучэнні.
Іх няцяжка ўставіць.
Доўга не думаючы, Змітрок уставіў у сказы
словазлучэнні-“ўцекачы”. І вось як выйшла ў яго.
1. Тата сёння
зварыў паліцу. 2. Алесь малатком
прыбіў смачны суп. (1. Тата малатком
прыбіў паліцу. 2. Алесь сёння зварыў смачны суп.)
• Выпраўце Змітраковы памылкі, вярніце словазлучэнні
ў сказы. Пастаўце пытанні да членаў сказа.
Праца з вершаваным тэкстам.
Прачытайце. З кожнага сказа выпішыце спачатку
дзейнік з выказнікам, падкрэсліце іх. Затым выпішыце словазлучэнні. Вусна
стаўце пытанні ад аднаго слова да другога.
На полі вясною
Люблю я прыволле
Шырокіх
палёў,
Зялёнае мора
Ржаных каласоў.
Якуб Колас [3, с. 89, “Раніца ў
нядзельку].
Узор разважання.
Вецер пранёсся -- дзейнік і выказнік. Гэта не словазлучэнне. Паставім пытанне
ад выказніка да даданага члена сказа: пранёсся (як?) хутка -- гэта
словазлучэнне.
• Падбярыце літаратурныя адпаведнікі да аўтарскага
слова “ржаных”. (Жытніх, аржаных.)
Самастойная праца ў спалучэнні са слоўнікавай працай.
Выызначце ў сказе галоўныя члены і ўстанавіце
сувязь слоў па пытаннях.
На нашай рачулцы блішчыць лёд.
• Растлумачце напісанне слова "блішчыць".
• Раскрыйце сэнс параўнання "блішчыць, як
воўчае вока”. Складзіце і запішыце сказ з гэтым параўнаннем
• Раскрыйце сэнс выразу “бліснуць вокам (вачыма)”. Складзіце і запішыце сказ з
гэтым выразам.
Лінгвістычны каментарый настаўніка.
Ведайце! Блішчаць –
слоўнікавае слова. Запомніце, як яно пішацца.
Праца са сказамі.
Прачытайце сказы. Выпішыце з гэтых сказаў
словазлучэнні і вусна ўстанавіце ў іх сувязь слоў па пытаннях.
Узор разважання. Летні дожджык палівае зямлю.
Дожджык (які?) летні – гэта словазлучэнне. Ад
выказніка палівае ставіцца пытанне што? Да даданага члена сказа зямлю.
1. Алеся наблізілася да стала і паклала на яго
свій дзённік 2. Дзеці павольна ішлі каля возера. 3. Вечарам на небе загарэліся
яркія зоркі. 4. Кастусь выйшаў з хаты і прывітаўся з настаўнікам. 5. Вучні
трэцяга класа пасадзілі каля школы маленькія яблынькі. 6. З-за лесу выплыла
цёмная хмара. 7. Утаптаная сцежка павярнула налева. 8. Алеся разам з мамай
часта збірала суніцы на лясных палянках.
Гульня “Сказы-жартаўнікі”.
Выправіце памылкі ў сказах з парушанымі сэнсавымі
сувязямі. Устанавіце сувязь слоў з дапамогай пытанняў.
На лузе коні
пасвяць дзядулю. Прыгожая кветка намалявала Волечку.
Праца з дэфармаваным тэкстам.
Прачытайце. Устаўце патрэбныя літары.
Дзяціны
час!.. Я памятаю
Зімы
прыхо.. у нашым краю.
Стаіць над лесам шум маркотны;
Па
небе хмары, як палотны,
Паўночны вецер рассцілае,
І
бель над далямі звісае,
І
ціха стане на падворку,
І лес жалобную гаворку,
Свой
гоман вос..ні канчае
І
моўчкі зіму сустракае.
Якуб Колас [3, “Раніца ў нядзельку”. “Пачатак зімы”, с. 58].
• Падбярыце літаратурны адпаведнік да аўтарскага
слова “краю”. (Краі.)
• Якім блізкім па значэнні словам можна замяніць
слова “маркотны”? (Сумны.)
• Як вы разумееце сэнс слова “палатно” (доўгая тканіна, якую ткалі на кроснах – самаробных
станках) і выразу “дзяціны час” (час
дзяцей)?
• Выпішыце са сказаў дзейнік з выказнікам. Адкажыце,
ці з’яўляюцца яны словазлучэннем.
Узор разважання. Лета
праляцела – дзейнік і выказнік. Гэта не словазлучэнне.
Чытанне працягу казкі.
Н а ст а ў н і к. Давайце сустрэнемся з Сарокай і
Шпачком і паслухаем іх гаворку.
Сарока дастала з партфеля ручку, ліст паперы і
напісала на ім словазлучэнне “будаўнічы кран”.
Шпачок выцягнуўся на лапках, паглядзеў на
ліст і сказаў:
- Што ты яшчэ
прыдумала?
- Конкурс
прыдумала. Са словазлучэннямі “цікавая
кніга”, “зялёная бярозка”, “блакітная пралеска”, “высокі дом”, “будаўнічы
кран” будзем складаць сказы.
- Я ўжо склаў,
- пахваліўся Шпачок. – З будаўнічага крана цячэ цёплая вада.
- З якога
крана? – здзівілася Сарока.
Шпачок
зразумеў, што памыліўся, але не захацеў
прызнавацца.
- Я сам бачыў,
як адна дзяўчынка на кухні кран адкрывала і талеркі мыла вадою. З крана цякла вада.
- Цякла, але
не з таго крана! – усклікнула Сарока.
Шпачок
натапырыўся, як вожык.
- Я даказаў
табе, што вада цякла з крана? Даказаў! Значыць, я перамог у конкурсе.
- Чыё
разважанне правільнае: Шпачка ці Сарокі? Складзіце сказы са словазлучэннямі “цікавая кніга”, “зялёная бярозка”, “блакітная
пралеска”, “высокі дом”, “будаўнічы кран”.
Гукавая гульня «Назавіце слова».
Прачытайце і назавіце патрэбнаае слова.
У
цянёчку, каля хаты,
Пад малінавым кустом,
Даўганосенькі камарык
Гуляў з беленькім … (катом).
Аляксей Якімовіч.
• Устанавіўшы сувязь слоў з дапамогай пытання,
выдзеліце словазлучэнне са словам “катом”.
Праца са словам.
Прачытайце загадку.
На градзе ён доўгі, зялёны,
У бочцы жоўты, салёны (Агурок.)
[2, с. 318, “Беларускія прыказкі…”].
З народнага.
• Знайдзіце адгадку загадкі сярод надрукаваных слоў.
Бурактыдзеньнядзеляасашпаккукурузаморкваконьдзьмухавецмядзведзьагурок
• Устанавіце ў сказах загадкі сувязь слоў па
пытаннях.
Фізкульхвілінка.
Вы прыходзіце на агарод, становіцеся каля градкі і
пачынаеце выбіраць агуркі. Вырваўшы, кладзяце іх у кошычак.
Пакажыце, як робіце гэта.
Самастойная праца.
Складзіце
словазлучэнні са словамі “падала”, “капала”, “паліць”, “закапаць”, “нападаць”, “плачу”, “раяцца”, “звялі”.
• Якую заканамернасць вы
заўважылі, складаючы гэтыя словазлучэнні?
Складанне тэксту.
З дадзеных слоў складзіце сказы і запішыце іх.
Летняе, яркае, свяціла, сонца, з вышыні. Было, у
лесе, бярозавым, ціха. Па, кустах, дрэвах, і, прабягаў, зрэдку, ветрык. Ціха,
было, вакол, як у царстве, зачарованым.
• У кожным сказе знайдзіце
дзейнік і выказнік. У першым сказе знайдзіце даданыя члены сказа, якія
адказваюць на пытанне якое?
• Назавіце словазлучэнне, якое складаецца з трох
слоў.
Узнаўленне вывучанага.
Гусь (якая?) …,
сабака (які?) …, кацяня (якое?) …, медаль (які?),
рунь ( якая?)… .
• Складзіце словазлучэнні. Якія памылкі
магчымы пры складанні дадзеных словазлучэнняў? Чаму?
• Раскрыйце значэнне слова
“рунь”. (Усходы азімых, якія засяваюць
увосень. Яны зімуюць пад снегам.)
Вясёлая хвілінка.
Н а с т а ў н і к. Вымаўляем правільна. Я прачытаю
верш, а гудзенне пчалы – жу-жу-жу, жу-жу-жу – потым перадасце і вы.
Жу-жу-жу,
жу-жу-жу…
Пчала гудзіць, спявае.
Свежы мёд яна знайшла,
Сябровак склікае.
Аляксей Якімовіч.
• Пакажам, як гудзіць пчала, прамовім разам:
“Жу-жу-жу, жу-жу-жу “.
• Устанавіўшы сувязь слоў з дапамогай пытання,
назавіце словазлучэнне ў вершы, якое паказвае на якасць мёда.
• У слове “мёд” напісанне зычнай літары не адпавядае
вымаўленню. Каб праверыць, якую літару трэба напісаць, змяніце яго. (Мядовы.)
Перакладчыкі.
Перакладзіце
на беларускую мову. Падкрэсліце галоўныя члены сказа.
Весной я
иногда прихожу в лес. После долгой зимы он кажется необыкновенным. Каждая
травинка зеленеет, тянется вверх. На деревьях появляются маленькие листочки.
Птицы радостно поют, приветствуют чудесную весну.
Слоўнік: необыкновенный – незвычайны, чудесный -- цудоўны.
Складанне сказаў.
З наступных слоў складзіце сказы і запішыце іх.
Устанавіце сувязь слоў у сказах па пытаннях.
1. Першымі, нам, аб, вясне, пралескі,
паведамляюць. 2. Рэха, лесе, у незвычайна, гучыць, яно, нясецца, імкліва, ад,
перабягае, дрэва, да, дрэва. 3. Пад, схаваўся, кустом, з, баравічок, цёмным,
капялюшыкам. 4. З, даносяцца, гушчару, птушак, спевы.
Узбагачаем мову словам Якуба Коласа.
Раскрываючы дужкі, запішыце
словы з выбарам літар. Выразна прачытайце вершаваныя радкі Якуба Коласа.
Голасам моцы,
ціха і важна
Гром пракаці(у, ў)ся ўгары.
Лу(г, х)
адазва(у, ў)ся грому працяжна,
Лес адгукн(у, ў)ся стары.
Гай
страсян(у, ў)ся, дрогнула поле,
Долы той гук паняслі.
Ў гэтым
раскаце чуе(ц, цц)а воля,
Чуе(ц, цц)а радасць з(я, е)млі [3, с. 91, “Раніца ў нядзельку”. “Першы
гром”].
• Выпішыце словазлучэнні з
другой страфы. Устанавіце ў
іх сувязь па пытаннях.
• Знайдзіце ў сказах
даданыя члены сказа, якія адказваюць на пытанні як? дзе?
• Растлумачце
значэнні слоў "гай" (невялікі, часцей лісцевы лес)
[1, с. 80, “Тлумачальны слоўнік"], "долы" (тут: паверхня
зямлі, даліны, нізіны). Ці можна падабраць да іх
сінонімы?
Тэсты.
Выберыце словазлучэнні.
1. Вучымся старанна.
2. Мы вучымся.
3. Вучымся ў школе.
• Абазначце знакам "+" патрэбнае.
Словазлучэнне з галоўным словам -- дзеясловам.
1. Узыход сонца.
2. Збірацца
дамоў.
3. Фарбы восені.
Словазлучэнне з галоўным словам -- назоўнікам.
!. Вучым урокі.
2. Паважаныя госці.
3. Дарункі восені.
7. Падвядзенне вынікаў урока.
Раскажыце пра словазлучэнні паводле наступнага
плана.
1. Устанаўленне сувязі слоў у сказе.
2. Словазлучэнне.
3. Адрозненне дзейніка і выказніка ад
словазлучэння.
4. Прыклады
словазлучэнняў.
8. Заданне на дом.
Спіс выкарыстанай літаратуры
1. Баханькоў,
А. Я. Тлумачальны слоўнік беларускай мовы: для сярэдняй школы / А. Я.
Баханькоў, І. М. Гайдукевіч, П. П. Шуба. – 2-е выд., перапрац. і дап. -- Мінск : Нар. асвета, 1972. – 376 с.
2.
Беларускія прыказкі, прымаўкі і загадкі / склад. Яўген Рапановіч. Выд.
другое, перапрац. і дап. – Мінск : Выш.
шк., 1974. – 384 с.
3. Колас, Я. Раніца ў нядзельку : вершы,
апавяданні, казкі / Якуб Колас. —Мінск : Беларусь, 1969. — 224 с.
Упершыню надрукаваны ў дадатку да часопіса “Пачатковае навучанне: сям’я,
дзіцячы сад, школа” ў № 20 (2017 год) не ў гэтым, а ў іншым, змененым варыянце.
